گمشده در بي‌نهايت زمان و مكان

فيلم از متريال بالايي به لحاظ سخت افزاري و بدنه سينمايي نيز برخوردار است، از كارگردان كه بگذريم بازيگراني همچون براد پيت، شان پن، جسيكا چاستين و آهنگ سازي همچون الكساندر ديسپليت در كنار ايمانوئل زوبسكي به عنوان فيلمبرداري شناخته شده و حرفه اي، همگي نشانه از يك تيم خوش سابقه مجهز و ورزيده مي داد.

اين ها همه در حالي بود كه پيش توليد «درخت زندگي» از مدت ها پيش خبرساز شده و تمام نگاه ها را به خود معطوف كرده بود؛ از پروسه تا حدودي عجيب انتخاب بازيگران پسر نوجوان گرفته تا بحث جلوه هاي ويژه كامپيوتري كه ترانس ماليك را وادار كرده بود، به دنبال داگلاس ترانبال، سرپرست گروه جلوه هاي ويژه فيلم منحصربفرد و جاودانه 2001 «اديسه فضايي» برود.

در نهايت «درخت زندگي» با چنين پشتوانه اي و چنان عقبه اي، توليد و به نمايش درآمد؛ فيلمي كه از عنوانش كاملا برمي‌آيد كه بناست با چه اثري روبرو باشيم؛ يك عنوان فلسفي و عرفاني كه انسان را به اعماق فكر و طبيعت و انسان و جهان و خلقت مي برد.

«Tree of life» (درخت زندگي) تركيبي از فلسفه طبيعت و فلسفه انسان است و ساحتي فلسفي را در بدنه اي از طبيعيات جلوه گر مي سازد.

فيلم «درخت زندگي» داستان هجران و مرگ كودكي است كه به دنبالش غم فقدان خود را براي ديگران به جا مي گذارد و در اين ميان آنچه فيلم را شاخص مي كند نه داستان و غصه آدم هايش، بلكه جلوه هاي بصري آن است.

پس از نمايش فيلم «درخت زندگي» در 17 ژوئن 2011 مواجهه و رويكرد منتقدان با فيلم نيز نشانه هايي از همين جنس داشت؛ چه منتقدان و چه ساير مخاطبان، شايد عمدا يا سهوا و يا به اجبار يا اكراه و يا از روي علاقه شخصي نگاهشان را از روي قصه برداشتند و به جلوه هاي بصري معطوف داشتند؛ چرا كه درخت زندگي اساسا فيلم غصه گو نيست و اين به ظاهر قصه نيم بند هم، بستري است براي روايتي از طبيعت و فلسفه حركت و ماده و تمام چيزهاي ديگري كه جلوه گري هاي منحصربفرد فيلم را تدارك مي بينند؛ از خلقت كهكشان ها گرفته تا دايناسورها و تك ياخته ها و از آب ها و آبشارها گرفته تا سيارات و ديگر طبيعيات.

فيلم رهاوردي، بجز قصه گويي كلاسيك را در رويكردي چندان غيرمنتظره انتخاب مي كند و به خورد مخاطب مي دهد و ما بي آنكه ترديد كنيم كه اين جلوه هاي بصري حظي كامل از زيبايي را نصيبمان مي كند به شك مي افتيم كه آيا «درخت زندگي» نمونه جامع و مانعي است از سينمايي كه انتظارش را مي كشيديم!

به نظر مي رسد ترانس ماليك در شيوه بياني خود و تطبيق و تلاقي آن با قصه و بستر داستاني يا دچار يك اشتباه جبران ناپذير شده و يك مبتلا به يك حس نبوغ آميز كه شايد فهم آن نيازمند زمان بيشتري است؛ به نحوي كه پس از ديدن فيلم آنچه در ذهنمان مي ماند همان تصاوير است، تصاوير بكر و زيبا از همان طبيعيات كه ياد كرديم و در امتداد شبه داستانك كوچكي كه گفتيم و اين همه، در اتمسفري از فلسفه و زيبايي بصري مي شود درخت زندگي.

شايد بهتر باشد «درخت زندگي» را جور ديگري نگاه كنيم، بدون هيچ پيش زمينه اي و با اجتناب از هر گونه پيش فرض و گارد سينمايي.

براي چنين مواجهه اي با فيلم ابتدا بايد تكليفمان را با چند مسئله روشن كنيم؛ اول قصه گويي در سينما، دوم مضمون پردازي در قالب جلوه ها، سوم ميزانس، چهارم تدوين و بالاخره پنجم جهان سينماي كارگردان و «درخت زندگي» فيلمي است كه توانست با در هم آميختن غير منتظره تمامي اين مباني به عنوان بهترين فيلم جهان دست يابد؛ آن هم از جشنواره اي همچون كن.

وقتي به عنوان يك ناظر بيروني به تمامي اين اتفاقات و به متن فيلم از منظري فراتر از متن و بطنش نگاه مي كنيم، موقعيتي نسبتا مبهم و رشك برانگيز را در مقابل خود مهيا مي بينيم كه قابليت هاي متفاوتي براي درك و دريافت هاي مختلف از سوي آدم ها با هر ميزان از فكر و هر شكل از هر سليقه داراست.

«درخت زندگي» فيلم مهمي است كه عموما منتقدان نسبت به آن ابراز اعتقاد و خوش آمدن كردند؛ فيلمي در باره انسان، جهان، خلقت و فلسفه، فيلمي كه به آن خواهيم پرداخت و از زاويه اي شايد نزديكتر به جهان بديع ترانس ماليك به آن نگاه خواهيم كرد.