خيام؛ دانشمندي كه تقويم روي ميزمان يادگار اوست

گروه علمی «خبرگزاری دانشجو»؛ حکیم ابوالفتح عمر بن ‌ابراهیم خیام نیشابوری، دانشمند کم‌نظيری که در سال ‌٤٣٠ هجري در يكي از قريه‌هاي نيشابور متولد شد، از ریاضی‌دانان، اخترشناسان و شعرای بنام ایران در دوره سلجوقی است كه شخصيت اين دانشمند برجسته به درستی شناخته نشده و مغفول مانده است.

 

گفتار فلسفی این بزرگ مرد ایرانی در جهان امروز به تمام زبان های دنیا ترجمه شده است و در بسیاری از دانشگاه معتبر جهان کتب وی تدریس می شود .

 

خيام در ریاضیات، علوم ادبی، دینی و تاریخی استاد بود، ولی بیشتر به واسطه نگارش رباعیاتش شهرت جهانی دارد؛ به طوري كه رباعیات خیام به بيشتر زبان‌های زنده دنيا ترجمه شده است.

 

شهرت خیام در ادبیات به دليل سرودن رباعی است؛ قالبی که در چهار مصراع کوتاه، بلندترین مفاهیم را بیان می‌کند.

 

وي افکار و اندیشه‌های فلسفی خود را با زبانی شیوا و روان و دلکش بیان می‌کند.

 

شاعران فارسی زبان، پیش از خیام نيز به سرودن رباعی پرداخته‌اند، اما پس از خیام قالب رباعی در اختیار محتوای خیام‌وار قرار گرفت.

 

وی بیش از ۱۰۰ رباعی سروده است كه ترجمه رباعيات وي به زبان انگليسي از سوي فیتز جرالد بیشتر مایه شهرت وی در مغرب‌زمین است.

 

 

بنا به تقسيم برخی قدما مانند بطلميوس، علم رياضی چهار شعبه‌ دارد كه عبارتست از حساب، هندسه، هيئت و موسيقی و خيام در هر چهار شعبه علم رياضی پژوهش‌هايي چشم‌گير و مثال‌زدنی داشته است.

 

حکيم خيام نيشابور، در هر 4 بخش تقسيمات علم رياضی و حتی در فلسفه و ادب، آثار ارزنده‌اي را به به يادگار گذاشته كه البته در هندسه عملكرد فوق العاده اي داشته؛ به طوري كه وي را پيشگام هندسه‌ نااقليدسی و هندسه تحليلی می‌دانند، اما فضيلت خيام در جبر اوست؛ چرا که در اين حوزه، خيام به نخستين‌های چشمگيری دست يافته است.

 

وي در حوزه‌ی علم جبر نخستين کسی بود که كشف كرد معادلات درجه‌سوم دارای دو ريشه می‌باشد و بدين ترتيب يکی از نخستين اصول جبر را دريافت.

 

خيام همچنين نخستين کسی است که با رسم اشکال هندسی، به حل معادلات درجه دوم و سوم پرداخت و علاوه بر اين برای نخستين بار، معادلات درجه اول، دوم و سوم را طبقه‌بندی کرد.

 

همچنين خيام، در کشف قانون بسط ضريب دو جمله‌ای نيز پيشگام پاسکال و نيوتن است.

 

 

 

موسيقی مانند هندسه دارای «نسبت تأليفيّه» است و به همين دليل جزئي از تقسيمات علم رياضی به شمار مي رود که خيام در اين زمينه نيز استاد بود و با رياضي به موسيقي هم رسيد.

 

غياث الدين خيّام نيشابوری، در ‌ زمينه موسيقي به شرح کتاب موسيقی نگاشته اقليدس پرداخته كه از اين شرح تنها بخشی بنام «القول علی الاجناس الّتی بالاربعاء» باقي مانده است.

 

 علم هيئت نيز از علوم رياضی است که در اين ‌زمينه هم، خيام تأليف و فعاليت داشته است.

 

وي درباره‌ی هواشناسی نيز که از تقسيمات علم نجوم می‌باشد، به تأليف رساله پرداخته است.

 

 

خیام یکی از نام آوران ادب ایران زمین است که در علوم مختلف تبحر خاص داشت و امروز تقویم خورشیدی وي پس از سال ها همچنان مهمترین نقش را در زندگی ایرانیان دارد.

 

در سال ۱۰۷۳ سلطان جلال الدین ملکشاه سلجوقی از خیام به همراه دیگر دانشمندان بنام هم عصر وی به منظور تاسیس و اداره رصدخانه دعوت بعمل می آورد و به همین منظور وی به اصفهان رفته و مدت ۱۸ سال در آنجا زندگی می کند.

 

در این مدت خیام و همکارانش موفق به اندازه گیری طول سال خورشیدی به میزان ۳۶۵.۲۴۲۱۹۸۵۸۱۵۶ روز می شوند که فقط دارای یک ساعت خطا به ازای هر ۵۵۰۰ سال است، در حالی که تقویم گریگوری که ۴ قرن بعد در اروپا تنظیم شد دارای یک روز خطا در هر ۳۳۳۰ سال است.

 

همچنین حکیم به همراه همکارانش تصحیحات و اصلاحات فراوانی را بر تقویم پارسی که بر مبنای تقویم هندی پایه ریزی شده بود، انجام دادند که در نهایت در ۱۵ مارس سال ۱۰۷۹ سلطان ملکشاه این تقویم را به عنوان تقویم رسمی ایرانیان پذیرفت.

 

این تقویم که به تقویم جلالی معروف است از قرن ۱۱ میلادی تا اوایل قرن بیستم در ایران استفاده می شد و همچنین مبنای اصلی تقویمی است که امروزه در ایران و افغانستان استفاده می شود.

 

 

خیام آثار علمی و ادبی بسیار تالیف كرد که معروفترین آن ها 17 رساله و کتاب است كه از آن جمله مي توان رساله فی براهین‌الجبر و المقابله به زبان عربی در جبر ، رساله کون و تکلیف به عربی درباره حکمت خالق در خلق عالم و حکمت تکلیف، رساله‌ای در شرح مشکلات کتاب مصادرات اقلیدس، رساله روضة‌القلوب در کلیات وجود، رساله ضیاء العلی، رساله میزان‌الحکمه، رساله‌ای در صورت و تضاد، ترجمه خطبه ابن سینا، رساله‌ای در صحت طرق هندسی برای استخراج جذر و کعب،  رساله مشکلات ایجاب و رساله‌ای در طبیعیات را نام برد.

 

رساله‌ای در بیان زیگ ملکشهاهی، رساله نظام الملک در بیان حکومت، رساله لوازم‌الاکمنه،  اشعار عربی خیام که در حدود ۱۹ رباعی آن بدست آمده است، نوروزنامه، رباعیات فارسی خیام که در حدود ۲۰۰ چارینه (رباعی) یا بیشتر از حکیم عمر خیام است، عیون الحکمه، رساله معراجیه،  رساله در علم کلیات و رساله در تحقیق معنی وجود نيز از ديگر آثار ماندگار اوست.

 

مرگ خیام را بين سالهای ۵۱۷-۵۲۰ هجری می‌دانند که در نیشابور اتفاق افتاد و وی را در امامزاده محروق به خاک سپرده اند.