كُشتي خدا و شيطان

گروه فرهنگي «خبرگزاري دانشجو»؛ از ابتداي انقلاب تا به حال دغدغه ي مطرح كردن مسائل ديني در رسانه ملي بحثي است كه در كلام امام و رهبري به كرات بدان اشاره شده است.
 

تاكيد مقام معظم رهبري در مورد انتخاب هوشمندانه برنامه ها در اعياد، عزاداري ها و مراسم ديني (مانند ماه مبارك رمضان) و حساسيت هاي پرداخت هنرمندانه به محتواهاي ديني ارائه درست آن به مخاطب را به طور كاملا روشن مي رساند.
 

ارتقاء معرفت ديني و ريشه دار كردن شناخت و باور به ارزش ها و بنيان هاي فكري انقلاب و نظام اسلامي  از  اهدافي است كه مقام معظم رهبري به عنوان اهداف رسانه ي ملي بر شمرده است.
 

مخاطبان رسانه ملي در ماه مبارك رمضان كه جزء مناسبت هاي بزرگ ديني ما هم از لحاظ ارزش هاي معنوي و هم از لحاظ طول زماني است با حجم گسترده اي از برنامه هاي ديني در قالب هاي متفاوت مواجه مي شوند. و اين مسئله حاكي از دغدغه ي رسانه ملي در چارچوب ارائه معارف ديني و بيان ارزشهاي اسلامي به طور گسترده است.
 

برنامه هاي تركيبي، سريال ها و .... كه با صرف وقت و انرژي و بيت المال فراوان توليد مي شوند، قالب هاي متفاوتي هستند كه مجالي را براي بيان محتواهاي ديني  به مخاطبان مختلف رسانه ملي  در اين زمان خاص پيدا مي كند. اما مسئله حائز اهميت د رمورد اين مسئله نوع بيان و پرداخت به اين دغدغه ها است، فرصت طلايي رسانه براي بيان محتواي ديني در فضا ي آماده ماه مبارك نتيجه اي است كه به سادگي با كمي آشنايي با كاركردهاي رسانه و تاثير گذاري بر مخاطب مي توان به آن رسيد.
 

از ميان همه ي برنامه هايي كه كنداكتور شبكه هاي سيما را در ماه مبارك پر كرده است سريال هاي رمضاني د ر اين سالها پر مخاطب ترين برنامه ها از لحاظ  آمار هاي منتشر شده از رسانه ملي بوده است،
مسئله سريال هاي ديني در گستره ي زماني ماه مبارك رمضان، با داشتن مخاطبين گسترده در طيف هاي مختلف و نسل هاي متفاوت مسئله اي كه از حساسيت هاي بسياري برخورداري است.
 

اتفاق اصلي سريال هايي كه به «ژانر ماورايي» در رسانه ملي شناخته مي شود تقابل خير و شري است كه به طور خاص  كشمكش هاي انسان و شيطان را نشان مي دهد.
 

تصوير ارائه شده از شيطان در سريال هايي مانند «اغما»، «او يك فرشته بود» و «سقوط يك فرشته» تصوير شيطاني است كه قدرتي وراي تصور دارد و اراده‌اش بر هر چيز و هر كس غالب است.
 

ديگر نكته‌ي مشترك اين مجموعه‌ها شيطاني است كه با شخصيتي با اعتقادات مذهبي محكم كه در بين همه دوستان و آشنايان خود امين و مورد وثوق است سرو كار دارد و اين شخصيت در سير داستان با تمام وجوه اش متزلزل مي شود و به راحتي تا پاي گناه مي رود.
 

در آيات قرآن به بيان صريح آمده است *كه وسيله ي شيطان وسوسه كردن است و بر اراده انسان تسلط ندارد اما شياطين سريال هاي ماه رمضاني ما از اختيارات و اراده هاي متفاوتي برخوردار هستند. به طوري كه براي انسانها تعيين تكليف مي كنند.
 

به طور مثال شيطان «سقوط يك فرشته» كه همان راوي (سوم شخص- داناي كل) است، كه از خصوصيت ذاتي راوي مسلط بودن بر كل داستان است چرا كه اوست كه از همه ي لحظات و اتفاقات قبل و بعد و نيات افراد باخبر است. تسلط شيطان بر اوضاع و احوال شخصيت هاي داستان به طور ناخودآگاه اين باورهاي نادرست را در ذهن مخاطبين بخصوص نسل كودكان و نوجوانان نهادينه مي كند.
 

شيطاني كه با اشاره به صندلي خالي در منزل حاج حبيب  از بودنش در همه ي لحظات و در همه ي خانه ها ياد مي كند حال آنكه به كررات د ر احاديث ائمه صلوات الله عليه بيان شده است كه در خانه اي كه محل زندگي بندگان مومن خداست و ذكر خدا در آن جريان دارد شيطان راه نفوذ ندارد چه برسد به اينكه جلوس دائمي داشته باشد.

 

 

تفاوت بارز «سقوط يك فرشته» با «اغما» و «او يك فرشته بود» فقط از اين جهت است كه شيطان ِ سالهاي قبل رسانه ملي توان نمايان شدن جسماني و ارتباط برقرار كردن را داشت كه انتقادات بسياري را در اين رابطه متوجه برنامه سازان و مشاورين مذهبي سريال ها كرد. رفع اين نكته د رسقوط يك فرشته با اكتفا كردن به صدا بجاي بعد كامل جسماني نه تنها مشكل را حل نكرده است بلكه مشكل بزرگتري را ايجاد كرده است كه همان تسلط كامل او بر همه اتفاقات است.
 

پيدا شدن وسايل مانند جاي قرآن دزديده شده و  گوشي تلفن همراه فاطمه كه از قضا آن هم دزديده شده بود در صندوقچه ي او،آتش گرفتن گاه و بيگاه كتري روي گاز، مردن بي دليل ماهي ها، همه حاكي از ارده اي است كه مخاطب را قانع مي كند كه هر كار غير منتظره اي از  او بر مي آيد و اين انسان است كه درمقابل همه ي اين غافل گيري ها ناتوان و بي اختيار است.
 

شيطاني كه رسانه ي ملي ما بر خلاف همه ي آموزه ها ي اسلامي مهمان خانه هاي مخاطبين خود كرده است شيطاني است كه بيشتر از آنكه با فرامين ديني ما سازگار باشد شبيه شياطين آموزه ها مسيحيت و يهود است شيطاني كه در فيلم هاي مختلف هاليوودي به تصوير كشيده شده است كه هر از گاهي هم با خداوند كشتي مي گيرند و پيروز مي شوند. و انسان تنها و بي پناه كه بايد بياموزد خداوند نيز محل اتكاي آدمي نيست چون حداكثر قدرتي برابر با شيطان دارد.
 

ما بر اين نكته واقفيم كه برنامه سازان رسانه ملي نيتي جز نشان دادن تقابل خير و شر، و نشان دادن نهايي غلبه خير بر شر ندارند اما طرز بيان اين مفاهيم با تمام المانها و نمادهايي كه د رمتن داستانها گنجانده مي شود و به مخاطبان خود عرض مي گردد محصول ديگري دارد كه در جان و ذهن مخاطب بارور مي شود.
 

محصولي بسيار متفاوت از آنچه كه مدنظر رسانه ملي است. و مسلما چند دقيقه ي پاياني فيلم با نتيجه گيري مثبت نمي تواند تاثير 20 و چند قسمت قبل را به يكباره از بين ببرد .
 

*إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ (سوره مباركه الحجر-آيه 42) در حقيقت تو را بر بندگان من تسلطى نيست مگر كسانى از گمراهان كه تو را پيروى كنند.

 

وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الأَمْرُ إِنَّ اللّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدتُّكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُم مِّن سُلْطَانٍ إِلاَّ أَن دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلاَ تَلُومُونِي وَلُومُواْ أَنفُسَكُم مَّا أَنَاْ بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَآ أَشْرَكْتُمُونِ مِن قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (سوره مباركه ابراهيم-آيه22)

 

چون كار از كار گذشت [و داورى صورت گرفت] شيطان مى‏گويد در حقيقت‏خدا به شما وعده داد وعده راست و من به شما وعده دادم و با شما خلاف كردم و مرا بر شما هيچ تسلطى نبود جز اينكه شما را دعوت كردم و اجابتم نموديد پس مرا ملامت نكنيد و خود را ملامت كنيد من فريادرس شما نيستم و شما هم فريادرس من نيستيد من به آنچه پيش از اين مرا [در كار خدا] شريك مى‏دانستيد كافرم آرى ستمكاران عذابى پردرد خواهند داشت.