باوری که شیعه را از دنیاگرایان سکولار نجات داد

به گزارش گروه فرهنگی خبرگزاری دانشجو، سید حسین شهرستانی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی در گفتگوی اختصاصی با بیان این‌که نهضت عاشورا و دستگاه امام حسین (ع) از جمله اصلی‌ترین عناصر مقوّم هویت شیعی به‌شمار می‌رود، اظهار داشت: امام‌حسین (ع) و قیام ایشان تجلی خاصی را در پهنه عالم رقم زده و همه جلوه‌های تعیّن مفهوم فتوّت و جوانمردی و ارزش‌های اصیل پیرامون آن را در یک داستان درام تاریخی آن هم در فشردگی خاصی به منصه‌ی ظهور رسانده است.

وی افزود: در واقع ایشان در کربلا صحنه‌ای خلق کرده‌اند که گویی ماجرای همه انبیا و اولیاء و قصه همه جوانمردان و اهل کرم و سخا و اهل ولا که در طول تاریخ پراکنده شده بود، در یک جا جمع شده است و بر این اساس، ابتلائات برای اهل فتوت و ولایت در یک صحنه حادث شده است.

شهرستانی خاطرنشان کرد: همه اینها باعث بروز گوهر فتوت در طول تاریخ شده و این حقیقت را باید درک کرد که تا ابتلا نباشد آن گوهر جوانمردی که اتفاقاً در فرهنگ ایرانی ظهور و بروز خوبی داشته، آشکار نمی‌شود

وی گفت: بالاترین ابتلائات و اقسام آن در یک صحنه برای سیدالشهدا (ع) در کربلا به وجود آمد به نحوی که قله داستان و سرو این بوستان، شخص امام حسین (ع) است که جوانمرد و آزاده بزرگ تاریخ لقب گرفته‌اند؛ آزاده‌ای که تن به ذلت نداده و به همه تاریخ درس می‌دهد که در برابر ظلم باید ایستاد و این گونه همچون ایشان از رسم جوانمردی در عصرِ ناجوانمردان پاسداری کرد. آنچه مسلم است این که یزید ناجوانمرد است و از سویی رسم ناجوانمردی را رواج می‌دهد و لذا اینجا دیگر جای سکوت نیست و امام حسین (ع) قیام می‌کند تا رسم جوانمردی و فتوت در جهان باقی باشد، هر چند که بهای این امر، ریخته شدن خون مطهر ایشان و یاران و اصحاب باوفایشان باشد.

وی ادامه داد: از سوی دیگر، چنانچه بخواهیم به شناخت خوبی از نهضت عاشورا دست یابیم نخست باید به درک و فهم درستی از نظام امامت در شیعه برسیم کما این‌که اگر بخواهیم شیعه را هم به شایستگی بشناسیم، می‌بایست نهضت عاشورا را بشناسیم و لذا میان این دو مقوله، رابطه و پیوند عمیق و مستحکمی برقرار است با این توضیح که اصل آن برمی‌گردد به همان نظریه امامت که ویژگی خاص تشیع است و در خود نهضت عاشورا نیز اصلی‌ترین عنصر، بحث امامت و ولایت است.

وی افزود: از منظر شیعه، پس از ارتحال نبی اکرم (ص)، معیار هدایت و زعامت امت پایان نیافته و به تعبیر هانری کربن بعد از سیکل نبوت که به خاتمیت می‌رسد، سیکل امامت شروع می‌شود که خود این امر هم باعث می‌شود هویت دینی همیشه و در همه اعصار یک پرچم محوری جلودار و پیشرو داشته باشد، به این معنا و مفهوم که شیعه همواره یک معیار و محکی داشته است تا هم خودش را، هم جهانش را و هم قدرت‌های زمانش و هم نظریه‌های اجتماعی، عقیدتی، کلامی و فقهی و نظریات مختلف دینی، علمی و معرفتی مختلف را بسنجد و بر این اساس و معیار به قضاوت بنشیند.

وی همچنین گفت: از سوی دیگر وجود نگاه انتقادی شیعیان به حکومت‌های غیرولایی موجب شده تا از نظر شیعه هر حکومتی، حکومت به‌حق نباشد چرا که شیعه نگاه انتقادی به نظام‌های سیاسی و کانون‌های قدرت داشته و مشروعیت حکومت را از آن خدا و امام و سپس فقها به عنوان جانشینان امام زمان (عج) می‌دانسته و لذا همین ظرفیت و باور شیعه و امامت بوده که باعث شده تا شیعه گرفتار دنیاگرایان سکولار نشود.

این مدرس دانشگاه در ادامه با تأکید بر این که نهضت عاشورا، تداوم‌بخش نظریه امامت در طول تاریخ بیش از هزارساله بوده است، خاطرنشان کرد: در بین معارف شیعی بیشترین چیزی که تحقق اجتماعی واقعی و فرهنگی داشته و هویت اجتماعی و عینی و روزمره و ملموس شیعه را تحقق بخشیده، نهضت عاشورا بوده است، چه آن‌که حقیقتاً اگر نهضت عاشورا نبود، کلام شیعی، تفکر شیعی و مذهب تشیع که یک عنصر مذهبی مفهومی و ایمانی و عقیدتی به شمار می‌رود، چه بسا نمی‌توانست با این قوت باقی بماند و به همین نسبت نیز در طول تاریخ اثرگذار باشد.

وی با بیان این که عزاداری‌ها و مناسک مرتبط به محرم و صفر، زمینه‌ساز بازتولید هویت شیعی است، گفت: ما یک نظریه امامت و نظریه تشیع داریم که تجلّی تمام و کمال آن، همین نهضت عاشورا است، چرا که این نهضت عاشورا و مکتب حضرت اباعبدالله الحسین (ع) بود که با این حوزه تأثیرگذاری در جان و قلب شیعیان و محبان اهل‌بیت (ع) نفوذ و رسوخ کرد و از جمله اثرات آن، جامعه‌سازی برپایه معارف حضرات معصومین (ع) و سیره امام حسین (ع) بوده است و لذا شیعه و بلکه اسلام در مسیر بقای خویش بسیار به نهضت عاشورا و حرکت سیدالشهدا (ع) مدیون است، به خصوص در رابطه با دنیای امروز که نگاه و رویکرد سکولار به یکی از مؤلفه‌های جدی آن تبدیل شده است.

شهرستانی افزود: نکته جالب توجه این که در مقاطع تاریخی که شیعه حاکمیت خاصی نداشته و در اقلیت و تحت فشار بوده، عمدتاً مراسم عزای حسینی موجب می‌شده تا شیعیان کنار یکدیگر جمع شده و قوت خویش را بر این مبنا حفظ و تقویت کنند و لذا شاهد این هستیم که در طول تاریخ شیعه، جریان امامت به برکت نام و یاد حضرت اباعبدالله (ع) تداوم اجتماعی یافته و اینک به عنوان یک میراث بسیار عظیم و رهایی بخش به دست ما رسیده است.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی گفت: در عین حال باید به این نکته مهم نیز توجه داشت که هویت دینی تنها معرفت صرف نیست بلکه ایمانی است که ریشه در اعتقاد و عُلقه قلبی دارد و این چیزی است که در هیئات و محافل مذهبی و عاشورایی بیش از هر جای دیگری باز‌تولید می‌شود. در واقع در اینجا هم نظریه و معرفت به مخاطبان این محافل و مجالس منتقل می‌شود و هم پیوند قلبی، وجودی، احساسی و باطنی برقرار می‌گردد و به همین خاطر است که ما در رابطه با دستگاه امام‌حسین (ع) هم نیازمند شور هستیم و هم شعور و نباید یکی از دو بُعد مورد غفلت و یا کم‌توجهی قرار گیرد.

وی با اشاره به تاثیرات متفاوت نهضت عاشورا در بازه‌های زمانی مختلف بیان داشت: بعد از واقعه عاشورا و ادامه دوران نحس بنی امیه و سپس بنی عباس، روایت شیعه از فاجعه عاشورا، شبیه روایت امروزی ما یعنی انقلاب اسلامی بوده است به این معنا که همان روایت انقلاب و ظلم‌ستیزی و عدالت‌طلبی اجتماعی و طلب حکومت حق مدنظر بوده است، هر چند که به دلایل گوناگون، شیعیان و محبین اهل بیت (ع) در این ایام در سختی و تنگنا و فشار عجیبی قرار داشته‌اند، اما آن روح عدالت‌خواهی و حق‌گرایی در وجودشان عمیقاً برقرار بوده است.

شهرستانی ادامه داد: پس از شهادت مظلومانه حضرت سیدالشهدا (ع)، ائمه اطهار (ع) قیام نمی‌کردند، اما نه به این دلیل که قیام و انقلاب مطلوبشان نبوده بلکه به این جهت که می‌دانستند یار و یاوری ندارند و به همین خاطر است که امام صادق (ع) می‌فرمایند اگر به عدد این چند رأس گوسفندی که مشاهده می‌کنیم یار داشتم، قیام می‌کردم، در صورتی که می‌دانیم ایشان دست‌کم در زمانه امامت خویش ۱۲ هزار شاگرد داشته‌اند.

وی اضافه کرد: پس معلوم بود که می‌دانستند اگر علَم قیام را بردارند کسی اطراف ایشان نخواهد بود. در عین حال، حضرات معصومین (ع) می‌گفتند اگر شرایط قیام فراهم نشده، لااقل شیعیان با حکومت جائر و طاغوت همکاری نکنند و راضی به زنده بودن آنها نباشند تا به این واسطه این پتانسیل انقلاب و اعتراض و مقابله و انتقاد در بین شیعیان حفظ شود که این بحث در مهدویت و نظریه ظهور و غیبت حضرت بقیه الله الاعظم (عج) تداوم داشت و امروز ما در انقلاب اسلامی به عنوان زمینه ساز ظهور، شاهد تداوم گفتمان عاشورایی و حق‌طلبی هستیم.