جنگ اوکراین و روسیه بر سر چه آغاز شد؟

به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری دانشجو؛ جنگ روسیه و اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ ناگهان از آسمان نیفتاد؛ پشت آن سال‌ها رقابت مسکو و غرب بر سر آینده امنیت اروپا، گسترش ناتو و جایگاه اوکراین قرار داشت. پیوستن اوکراین به ناتو می‌توانست یک ائتلاف نظامی رقیب را مستقیماً به یکی از حساس‌ترین مناطق پیرامونی روسیه برساند.

همه‌چیز از کی‌یف شروع شد؟

برای فهم حساسیت تاریخی روسیه نسبت به اوکراین باید به قرون میانه بازگشت؛ به روسِ کی‌یف. این دولت از قرن نهم میلادی در اروپای شرقی شکل گرفت و کی‌یف مرکز سیاسی آن بود. به نوشته دانشنامه بریتانیکا، روسِ کی‌یف یکی از مهم‌ترین دولت‌های اروپای شرقی در قرون میانه بود و میراث آن بعدها در تاریخ روسیه، اوکراین و بلاروس ادامه یافت.

البته این تاریخ مشترک به معنای آن نیست که اوکراین در تمام طول تاریخ بخشی از روسیه بوده است. سرزمین‌های اوکراین امروزی در دوره‌های مختلف تحت حاکمیت قدرت‌هایی همچون روسیه، لهستان، لیتوانی و امپراتوری هابسبورگ قرار داشتند.

با این حال، همین گذشته مشترک در روایت تاریخی مسکو جایگاه مهمی دارد. روسیه اوکراین را نه صرفاً یک همسایه خارجی، بلکه سرزمینی با پیوندهای عمیق تاریخی، فرهنگی و تمدنی با روسیه می‌داند.

انقلاب ۱۹۱۷؛ اوکراین در دل شوروی

فروپاشی امپراتوری روسیه در سال ۱۹۱۷ خلأ قدرت بزرگی ایجاد کرد. جنبش‌های ملی اوکراینی برای خودمختاری و استقلال فعال شدند و جنگ داخلی روسیه، اوکراین را به میدان رقابت بلشویک‌ها، نیروهای ضدبلشویک و ملی‌گرایان اوکراینی تبدیل کرد.

در نهایت، بخش عمده اوکراین وارد ساختار شوروی شد و جمهوری شوروی اوکراین در سال ۱۹۲۲ یکی از جمهوری‌های تشکیل‌دهنده اتحاد شوروی شد.

بنابراین، نمی‌توان گفت ملت اوکراین در انقلاب ۱۹۱۷ «ساخته شد»؛ هویت اوکراینی سابقه‌ای طولانی‌تر داشت. اما تحولات پس از انقلاب، چارچوب سیاسی جدیدی ایجاد کرد که اوکراین را به‌عنوان یک جمهوری مشخص در ساختار شوروی تثبیت کرد.

چرا اوکراین برای روسیه مهم است؟

اوکراین برای اتحاد شوروی یک جمهوری معمولی نبود. موقعیت جغرافیایی، جمعیت، ظرفیت کشاورزی و صنعتی و دسترسی به دریای سیاه، اهمیت راهبردی آن را بالا برده بود.

کریمه و بندر سواستوپول نیز اهمیت نظامی ویژه‌ای داشتند. در سال ۱۹۵۴، کریمه از جمهوری شوروی روسیه به جمهوری شوروی اوکراین منتقل شد؛ تصمیمی که در ساختار اتحاد شوروی یک جابه‌جایی داخلی بود، اما پس از فروپاشی شوروی به یکی از حساس‌ترین مسائل میان مسکو و کی‌یف تبدیل شد.

در سال ۱۹۹۱، اوکراین با فروپاشی اتحاد شوروی استقلال خود را تثبیت کرد. از آن زمان، اوکراین از نظر حقوقی یک کشور مستقل بود؛ اما از نگاه ژئوپلیتیکی مسکو، روسیه یکی از مهم‌ترین مناطق حائل خود را از دست داده بود.

ناتو به سمت شرق می‌رود

پایان جنگ سرد به معنای پایان ناتو نبود. این ائتلاف باقی ماند و به‌تدریج به سمت شرق گسترش یافت. لهستان، جمهوری چک و مجارستان در سال ۱۹۹۹ عضو ناتو شدند و در سال‌های بعد کشورهای دیگری از اروپای شرقی و بالتیک نیز به این پیمان پیوستند.

به نوشته ناتو، سیاست «درِ باز» به کشورهای واجد شرایط اجازه می‌دهد برای عضویت در این ائتلاف اقدام کنند. ناتو همچنین تأکید می‌کند که در اجلاس بخارست ۲۰۰۸، اعضای ائتلاف توافق کردند اوکراین در آینده عضو ناتو شود. 

از نگاه غرب، این کشورها حق داشتند درباره امنیت خود تصمیم بگیرند؛ اما در مسکو روند متفاوتی دیده می‌شد: ائتلافی که در دوران جنگ سرد در برابر شوروی قرار داشت، به‌تدریج به مرزهای روسیه نزدیک می‌شد.

این نگرانی حتی در داخل محافل راهبردی آمریکا نیز مطرح بود. جورج کنان، دیپلمات آمریکایی و یکی از معماران سیاست مهار شوروی، در سال ۱۹۹۷ نسبت به پیامدهای گسترش ناتو هشدار داده بود.

وقتی ناتو به مرز روسیه رسید؛ مسکو چرا پیش‌دستی کرد؟

اوکراین با کشورهای اروپای شرقی تفاوت داشت. این کشور مستقیماً با روسیه مرز دارد، به دریای سیاه دسترسی دارد و کریمه و سواستوپول را در خود جای داده است. افزون بر این، پیوندهای تاریخی، فرهنگی و جمعیتی دو کشور عمیق است.

در منطق واقع‌گرایی روابط بین‌الملل، قدرت‌های بزرگ معمولاً نسبت به حضور ائتلاف‌های رقیب در مجاورت مرزهای خود حساس‌اند. از این زاویه، اوکراین برای روسیه فقط یک همسایه نبود؛ یک منطقه حائل راهبردی بود.

بنابراین، عضویت اوکراین در ناتو برای مسکو صرفاً یک تصمیم سیاسی نبود؛ می‌توانست موازنه نظامی در مرزهای روسیه را تغییر دهد.

نقطه عطف مهم، اجلاس بخارست ناتو در سال ۲۰۰۸ بود. در بیانیه رسمی اجلاس آمده است که اعضای ناتو توافق کرده‌اند اوکراین و گرجستان در آینده عضو ناتو شوند. 

این عضویت فوراً اتفاق نیفتاد، اما برای کرملین پیام روشنی داشت: مسیر عضویت اوکراین در ناتو بسته نشده است.

از اینجا دو منطق در برابر یکدیگر قرار گرفتند؛ غرب بر حق انتخاب ائتلاف برای کشورهای مستقل تأکید داشت و روسیه بر پیامدهای امنیتی نزدیک شدن یک ائتلاف نظامی رقیب به مرزهایش.

۲۰۱۴؛ بحران از سیاست به جنگ رسید

در سال ۲۰۱۴، پس از اعتراضات میدان و سقوط دولت ویکتور یانوکوویچ، بحران وارد مرحله‌ای تازه شد. روسیه کنترل کریمه را به دست گرفت و الحاق آن به روسیه را اعلام کرد.

هم‌زمان، جنگ در دونباس آغاز شد و توافق‌های مینسک در سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ برای پایان دادن به درگیری شکل گرفتند؛ اما این توافق‌ها نتوانستند بحران را به‌طور پایدار حل کنند.

در دیدار ولادیمیر پوتین با رهبر شهید  انقلاب در ۲۸ تیر ۱۴۰۱، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای با اشاره به تحولات اوکراین خطاب به رئیس‌جمهور روسیه گفتند: «چنانچه شما ابتکار عمل را به دست نمی‌گرفتید، طرف مقابل با ابتکار خود، موجب وقوع جنگ می‌شد.» به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار رهبر انقلاب، ایشان همچنین تأکید کردند که «اگر راه در مقابل ناتو باز باشد، او تا مرزهای روسیه پیش خواهد رفت». 

این موضع، در واقع روایت «پیش‌دستی روسیه در برابر گسترش ناتو» را بیان می‌کند، مسکو جنگ را صرفاً یک اقدام علیه اوکراین نمی‌دید، بلکه تلاش می‌کرد پیش از آنکه ناتو و غرب ابتکار عمل بیشتری در پیرامون مرزهای روسیه به دست آورند، خود دست به اقدام بزند.

در همین چارچوب، مهدی صفری، سفیر پیشین ایران در روسیه، نیز در گفت‌وگویی با پایگاه دفتر حفظ و نشر آثار رهبر انقلاب، اوکراین را «منطقه حائل روسیه» توصیف کرده و استدلال کرده بود که روسیه برای جلوگیری از غافلگیری، به سمت اقدام پیش‌دستانه رفت.

آخرین هشدار مسکو؛ دسامبر ۲۰۲۱

در دسامبر ۲۰۲۱، روسیه مجموعه‌ای از پیشنهادهای امنیتی را به آمریکا و ناتو ارائه کرد. به گزارش رویترز، مسکو خواستار تضمین‌های الزام‌آور برای جلوگیری از گسترش بیشتر ناتو و توقف فعالیت‌های نظامی این ائتلاف در شرق اروپا و اوکراین شده بود. 

در واقع، کرملین در ماه‌های منتهی به جنگ، خواسته خود را به‌صراحت روی میز گذاشته بود: اوکراین نباید عضو ناتو شود.

آمریکا و ناتو این خواسته اصلی را نپذیرفتند و بر حق کشورهای مستقل برای انتخاب ترتیبات امنیتی خود تأکید کردند. چند هفته بعد، در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲، روسیه تهاجم گسترده خود به اوکراین را آغاز کرد.

آیا ناتو تنها علت جنگ بود؟

خیر.تقلیل جنگ به «گسترش ناتو» تمام واقعیت را توضیح نمی‌دهد. بحران سیاسی داخلی اوکراین، تحولات ۲۰۱۴، کریمه، جنگ دونباس، سیاست‌های روسیه، روابط مسکو و غرب و شکست روندهای دیپلماتیک نیز در شکل‌گیری بحران نقش داشتند.

اما عکس آن نیز درست است: نادیده گرفتن مسئله ناتو، تصویر ناقصی از چرایی رفتار کرملین ارائه می‌دهد. روسیه سال‌ها درباره عضویت اوکراین هشدار داده بود و در سال ۲۰۲۱ این هشدار را به یک مطالبه رسمی امنیتی تبدیل کرد. حتی امروز نیز مخالفت مسکو با عضویت اوکراین در ناتو همچنان یکی از محورهای اصلی موضع روسیه در مذاکرات است. 

جنگ روسیه و اوکراین در سال ۲۰۲۲ آغاز شد، اما ریشه‌های آن به دهه‌ها قبل بازمی‌گردد؛ از روسِ کی‌یف و امپراتوری روسیه گرفته تا انقلاب ۱۹۱۷، اتحاد شوروی، استقلال اوکراین در ۱۹۹۱، گسترش ناتو، بحران ۲۰۰۸ و جنگ ۲۰۱۴.