کدام رشته‌های دانشگاهی به صنعت هوا و فضا راه دارند؟/ مسیر ورود دانشجو‌ها چیست؟

به گزارش خبرنگار دانشگاه خبرگزاری دانشجو؛ وقتی صحبت از صنعت فضایی می‌شود، معمولاً تصویر ماهواره، موشک و فضانورد در ذهن شکل می‌گیرد؛ اما پشت هر ماهواره‌ای که به مدار می‌رود، مجموعه‌ای از تخصص‌های مختلف قرار دارد؛ از مهندسی هوافضا و مکانیک گرفته تا برق، کامپیوتر، برنامه‌نویسی، کنترل و تحلیل داده.

همین موضوع باعث شده ورود به صنعت فضا فقط به یک رشته دانشگاهی محدود نباشد. دانشجویی که امروز در یکی از رشته‌های فنی و مهندسی تحصیل می‌کند، بسته به تخصص و مهارت خود می‌تواند بخشی از زنجیره طراحی، ساخت، آزمایش، پرتاب یا بهره‌برداری از یک سامانه فضایی باشد.

برای ورود به صنعت فضا حتماً باید هوافضا خواند؟

پاسخ کوتاه این است که خیر؛ مهندسی هوافضا یکی از مستقیم‌ترین مسیر‌ها برای ورود به این حوزه است، اما صنعت فضایی به تخصص‌های متنوعی نیاز دارد. طراحی سازه یک ماهواره، طراحی مدار‌های الکترونیکی، سیستم‌های کنترل، ارتباط با ماهواره، پردازش تصاویر و تحلیل داده‌های فضایی هر کدام به دانش متفاوتی نیاز دارند.

به همین دلیل دانشجوی مهندسی برق می‌تواند روی سامانه‌های الکترونیکی و مخابراتی کار کند، دانشجوی مهندسی کامپیوتر می‌تواند وارد حوزه نرم‌افزار و پردازش داده شود و یک متخصص هوش مصنوعی می‌تواند روی تحلیل داده‌های ماهواره‌ای فعالیت کند.

در واقع ماهواره یک محصول تک‌رشته‌ای نیست؛ مجموعه‌ای از بخش‌های مختلف است که باید در نهایت کنار هم کار کنند.

دانشگاه؛ نقطه شروع، نه پایان

برای دانشجویی که علاقه‌مند به صنعت فضایی است، دانشگاه می‌تواند اولین محل ورود به پروژه‌های واقعی باشد. فعالیت در آزمایشگاه‌ها، انجمن‌های علمی، پروژه‌های پژوهشی، مسابقات دانشجویی و همکاری با استادان فعال در این حوزه می‌تواند تجربه‌ای متفاوت از صرفاً گذراندن واحد‌های درسی ایجاد کند.

در هفته جهانی فضا ۱۴۰۵ نیز بخشی از برنامه‌های رسمی کشور با محوریت دانشگاه‌ها و مراکز علمی برگزار می‌شود. سازمان فضایی ایران اعلام کرده است که در این هفته برنامه‌هایی با همکاری دانشگاه‌هایی از جمله امیرکبیر، علم و صنعت و شهید بهشتی در دستور کار قرار گرفته و حضور در دانشگاه‌ها و مدارس برای ترویج علوم فضایی نیز پیش‌بینی شده است؛ بنابراین برای یک دانشجو، دنبال کردن رویداد‌های تخصصی همین هفته می‌تواند فرصتی برای آشنایی با پروژه‌ها، متخصصان و مسیر‌های ورود به این صنعت باشد.

فقط درس خواندن کافی نیست

یکی از تفاوت‌های صنعت فضایی با بسیاری از مسیر‌های دانشگاهی این است که دانشجو برای ورود جدی به آن باید علاوه بر دانش تئوری، مهارت عملی هم داشته باشد. برنامه‌نویسی، کار با داده، شبیه‌سازی، طراحی سیستم، آشنایی با الکترونیک، کنترل و زبان انگلیسی از جمله مهارت‌هایی هستند که می‌توانند در کنار رشته دانشگاهی مسیر دانشجو را تخصصی‌تر کنند.

در سال‌های اخیر هوش مصنوعی و تحلیل داده نیز اهمیت بیشتری در صنعت فضایی پیدا کرده‌اند. داده‌ای که یک ماهواره از زمین دریافت می‌کند، تا زمانی که پردازش و تحلیل نشود، لزوماً به یک خدمت قابل استفاده تبدیل نمی‌شود.

به همین دلیل مسیر ورود به صنعت فضا برای یک دانشجوی کامپیوتر یا هوش مصنوعی هم می‌تواند به اندازه یک دانشجوی هوافضا جدی باشد.

یک ماهواره چند تخصص می‌خواهد؟

برای ساخت یک ماهواره باید مجموعه‌ای از سامانه‌ها طراحی و هماهنگ شوند؛ سازه، توان، کنترل حرارت، ارتباطات، کنترل وضعیت و مدار و محموله‌ای که مأموریت اصلی ماهواره را انجام می‌دهد. بعد از ساخت نیز آزمایش‌های مختلفی باید انجام شود تا مشخص شود ماهواره می‌تواند شرایط سخت پرتاب و محیط فضا را تحمل کند.

پس اگر دانشجویی تصور می‌کند برای ورود به صنعت فضایی حتماً باید روزی موشک طراحی کند، تصویر کاملی از این صنعت ندارد. بخش‌های بسیار متنوعی از یک مأموریت فضایی روی زمین و در آزمایشگاه‌ها انجام می‌شود.

بعد از ساخت ماهواره چه اتفاقی می‌افتد؟

پرتاب، پایان کار نیست؛ در بسیاری از موارد تازه مرحله حساس مأموریت شروع می‌شود. ماهواره پس از قرار گرفتن در مدار باید با ایستگاه‌های زمینی ارتباط برقرار کند، وضعیت آن کنترل شود و داده‌های مأموریت دریافت و پردازش شود.

پژوهشگاه فضایی ایران نیز در برنامه‌های جدید خود به موضوع کاهش احتمال شکست مأموریت‌های فضایی توجه کرده است. به گفته سرپرست این پژوهشگاه، نرم‌افزار‌هایی برای شبیه‌سازی و ارزیابی عملکرد سامانه‌ها پیش از پرتاب طراحی شده‌اند تا بخشی از شرایط مأموریت قبل از قرار گرفتن ماهواره در فضا بررسی شود این بخش دقیقاً همان جایی است که تخصص‌های نرم‌افزاری، داده، کنترل و شبیه‌سازی اهمیت پیدا می‌کنند.

صنعت فضایی فقط موشک و ماهواره نیست

یکی از تغییرات مهم در صنعت فضایی، حرکت از «ساخت یک ماهواره» به سمت ارائه خدمات فضایی است. سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران در برنامه‌های هفته جهانی فضا در باره هدف «انقلاب ماهواره‌برها» توضیح داده که یکی از محور‌های این رویکرد، دسترسی آسان‌تر و اقتصادی‌تر به فضا و استفاده از خدمات فضایی برای صنایع مختلف است. یعنی در کنار ساخت سخت‌افزار، حوزه‌هایی مانند داده‌های ماهواره‌ای، سنجش از دور، کشاورزی، هواشناسی، نقشه‌برداری، ارتباطات و خدمات مبتنی بر داده نیز به نیروی متخصص نیاز دارند.

دانشجو از کجا شروع کند؟

اگر یک دانشجو امروز تصمیم بگیرد وارد این حوزه شود، لازم نیست منتظر فارغ‌التحصیلی بماند قدم اول می‌تواند انتخاب یک حوزه مشخص باشد؛ مثلاً طراحی ماهواره، کنترل، مخابرات، برنامه‌نویسی، هوش مصنوعی، پردازش تصویر یا داده‌های فضایی و  قدم بعدی یادگیری ابزار‌های تخصصی همان حوزه است. سپس می‌توان با انجام یک پروژه کوچک دانشگاهی، عضویت در انجمن علمی، حضور در مسابقات و رویداد‌های تخصصی یا همکاری پژوهشی با استادان، تجربه عملی به دست آورد. مهم این است که دانشجو از همان ابتدا فقط به مدرک دانشگاهی فکر نکند و برای ساختن یک رزومه فنی تلاش کند.

«انقلاب ماهواره‌برها» برای دانشجویان چه معنایی دارد؟

شعار هفته جهانی فضا در سال ۲۰۲۶ «انقلاب ماهواره‌برها» انتخاب شده است. سازمان ملل نیز این شعار را در ارتباط با تحول سریع در دسترسی به فضا، ظهور شرکت‌های تجاری، استارتاپ‌ها، تیم‌های دانشگاهی و بازیگران جدید حوزه فضایی معرفی کرده است. در ایران نیز برنامه‌های هفته جهانی فضا با همین شعار دنبال می‌شود و روز‌های این هفته با نام‌هایی از جمله سفیر، سیمرغ، ذوالجناح، قاصد، قائم، ققنوس و سریر نام‌گذاری شده‌اند. برای دانشجویان، معنای این تغییر فقط ساخت پرتابگر‌های جدید نیست؛ هرچه فعالیت فضایی گسترده‌تر شود، نیاز به نیرو‌هایی با تخصص‌های متنوع نیز بیشتر می‌شود.

پس اگر دانشجوی برق، مکانیک، کامپیوتر، فیزیک یا یکی از رشته‌های مرتبط هستید، برای ورود به صنعت فضا لزوماً لازم نیست رشته خود را تغییر دهید؛ ممکن است مسیر شما از همین رشته‌ای که امروز در آن تحصیل می‌کنید شروع شود.