«رهبر: من اين كتاب را دوست دارم»

گروه فرهنگي «خبرگزاري دانشجو»؛ سال قبل، از يك نويسنده‏ى قوىِ فرانسوى رمانى خواندم به نام «خانواده‏ى تيبو». البته آن نويسنده، معروف نيست؛ اما اين رمان خيلى قوى است.

 

معمولاً رمان‏هاى بزرگ و قوىِ فرانسوى‏ها و روس‏ها و ديگر كشورهايى كه رمان‏هاى بزرگ از آن‏جاها منتشر شده، تصوير هنرمندانه‏ى واقعيت‏هاى زندگى است. شما كتابهاى بالزاك يا ويكتورهوگو يا نويسندگان روسى را ببينيد؛ اينها تصوير هنرمندانه‏يى است از واقعيت‏هايى كه در متن جامعه جريان دارد. اين كتاب هم همين‏طور است. در آن‏جا، مجموعه‏هاى چپ و سوسياليست در فرانسه و آلمان و اتريش و سوئيس چقدر تلاش كردند براى اين‏كه بتوانند جلوى جنگ جهانى اول را - كه استشمام مى‏كردند جنگى دارد راه مى‏افتد - بگيرند؛ اما نتوانستند و همه‏ى اين تلاش‏ها هدر رفت. تلاش آنها براى ايجاد حاكميت سوسياليستى بود.

 

بعد از اندكى، اين حاكميت در روسيه‏ى تزارى به‏وجود آمد؛ آن هم شد يك تجربه‏ى ناموفق ديگر براى اين حركت غربى. تجربه‏ى شوروى هم تجربه‏ى غربى‏هاست؛ متعلق به شرق نيست. درست است كه در بلوك‏بندى مى‏گفتند شرق و غرب، اما آن هم متعلق به اروپاست؛ آن هم برآمده‏ى از افكار اروپايى‏ها و از تفكر ماركس و انگلس است؛ يعنى يك تجربه‏ى ناموفق...

 

راستش را بخواهید اصلی‌ترین انگیزه‌ای که باعث شد پای یک داستان چهار جلدی بنشینم، معرفی این رمان توسط ره­بر بود؛ و این برای من که ایشان را به عنوان یک کتاب‌شناس و متن‌شناس حرفه‌ای قبول دارم، پیشنهاد قابل تاملی است.

 

خانوادهٔ تیبو داستان زندگی یکی از افراد ثروتمند و با نفوذ فرانسه در اوایل قرن بیستم است. می­توان ادعا کرد آنتوان و ژاک -پسران خانواده تیبو- نقش‌های اصلی این رمان را بازی می­کنند.

 

در طول داستان، ژاک جوان و سرکش، به واسطهٔ جمع‌های دوستانه، با تغییر و تحولات تدریجی در اروپا و اندیشه‌های سوسیالیستی آشنا می­شود. این آشنایی او را دچار کشمکش‌های درونی برای پیوستن یا نپیوستن به این جریانات فکری می‌کند، اما عاقبت، او به نهضت‌های انقلابی می­پیوندد.

 

اما آنتوانِ پزشک به تغییر وضعیت سیاسی و اجتماعی جامعه از طریقی به غیر از انقلاب معتقد است. وی بیشتر ترجیح می­دهد در مطب کوچکش به طبابت بپردازد و غوطه‌ور در زندگی آرام و بی دغدغه­اش باشد تا این‌که خود را درگیر بحث­ها و جدل‌های گروه‌های مبارز و انقلابی کند.

 

نکتهٔ قابل توجه در روایت، پیش­بردن داستان از دو سو است. خواننده از طرفی با درگیری‌ها و جدال‌های خانوادگی، اجتماعی، عاطفی و فکری شخصیت‌های داستان روربروست، و از طرفی با تغییر و تحولات سیاسی جامعهٔ فرانسه و زمینه‌های فکری و بعضاً سیاسی آغاز جنگ جهانی اول مواجه است.

 

دو جلد ابتدایی کتاب بیشتر به تصویرسازی شخصیت‌های مختلف داستان، که قالباً در ارتباط با ژاک و آنتوان هستند  و روابط عاطفی، اجتماعی و گاهی هم سیاسی آن‌ها می­پردازد، ولی از جلد سوم شاهد ورود به دنیای سیاسی سال‌های قبل از جنگ جهانی اول و پدیدار شدن اندیشه‌های سوسیالیستی و فراگیری آن در اروپا هستیم. در دو جلد آخر شخصیت‌های حقیقی­ای وارد داستان می­شوند که نام بسیاریشان در تاریخ به گوشمان خورده است و گویی بخش‌هایی از رمان به نوعی مستندنگاری وقایع سال‌های جنگ است.

 

و… ای­کاش نویسندگان خوش­قلم و توانمند سرزمین­مان هم داستانی با همین قدرت، کشش، جذابیت و مستند در باب زمینه‌های شکل­گیری انقلاب اسلامی ایران می‌نگاشتند. انقلابی که به شهادت بسیاری از جامعه­شناسان تحولی عمیق در معادلات سیاسی و اجتماعی جهان ایجاد کرد.

 

روژه مارتن دوگار نویسندهٔ معاصر فرانسوی و از جمله بزرگ‌ترین رمان‌نویسان دنیای ادبیات است. وی به خاطر رمان «خانواده تیبو» برندهٔ جایزه ادبی نوبل در سال ۱۹۳۷ شد و بسیاری از نویسندگان بزرگ جهان، اثر دوگار را بزرگترین رمان قرن بیستم می­دانند.

 

«مارتن دوگار» در سخنرانی­ای که هنگام گرفتن جایزه نوبل ایراد کرد، گفت: «رمان‌نویس واقعی کسی است که می­خواهد همواره در شناخت انسان پیش­تر برود و در هر یک از شخصیت‌هایی که می­آفریند زندگی فردی را آشکار کند، یعنی نشان دهد که چگونه هر موجود، انسان نمونه­ای است که هرگز تکرار نخواهد شد. به گمان من اگر اثر رمان­نویس بخت جاودانگی داشته باشد، به یمن کمیت و کیفیت شخصیت‌های منحصر به فردی است که توانسته است به صحنه بیاورد. ولی این به تنهایی کافی نیست. رمان‌نویس باید زندگی کلی را حس کند، باید اثرش نشان دهندهٔ جهان بینی خاص او باشد.»

و این سخنان درباره «خانوادهٔ تیبو» صدق می­کند.