لیبی و گام‌های لرزان به سوی دموکراسی

گروه بین الملل «خبرگزاری دانشجو»؛ تحقق دموکراسی به عنوان نقش یابی مردم در یک نظام سیاسی از مشارکت سیاسی گرفته تا بهره مندی از مزایای اقتصادی کشور به صورت عادلانه از نیمه دوم سده بیستم به عنوان یک هدف مهم مدنظر نخبگان کشورهای مختلف قرار گرفت.

 

اهمیت این موضوع آن چنان افزایش یافت که در عصر جدید تمامی نظام های سیاسی در بدو تاسیس چه در قالب شعارها و چه در قالب قانون اساسی نوع حاکمیت خود را مردمی معرفی می کنند همچنان که تمامی نظام های اقتدار طلب از دیکتاتوری های نظامی گرفته تا رژیم های غیر مشروع خود را دموکرات معرفی کرده و حاکمیت را بر پایه مشارکت مردم می دانند.

 

علاوه بر این، مسئله جالب توجه دیگر آن است که مفهوم دموکراسی و شاخصه های آن هیچ گاه در این نظام ها به شکل واقعی اعمال نمی شود که به نظر می رسد این موضوع یا ناشی از عدم درک مناسب از دموکراسی به عنوان شکلی از حکمرانی سیاسی است و یا اینکه نوع باژگونه نمایی برای فرار از قید و بند های آن برای نخبگان مدعی آن است.

 

عموما دموکراسی در شرایطی شکل عینی و واقعی می گیرد که چند پیش زمینه برای آن مهیا باشد؛

 

فرهنگ سیاسی به مثابه نوع نگاه آحاد جامعه به حکومت و کشور خود و نیز شیوه تعامل دولت و مردم بیان کننده سطح فکری و نوع نگرش افراد از جامعه خود است. اگر فرهنگ سیاسی یک ملت انقیادی باشد یعنی پذیرنده زور و ظلم باشد دموکراسی محقق نمی شود. فرهنگ سیاسی مستعد دموکراسی فرهنگی مشارکتی است یعنی مردم خود را نسبت به جامعه مسئول قلمداد کرده و مشارکت در سازوکارهای حکومتی را وظیفه خود می دانند.

 

2-انسجام داخلی:

 

تحقق دموکراسی در کشورهایی امکان پذیر می شود که علاوه بر پیوندهای مردم با یکدیگر و حفظ وحدت ملی، نوع نگاه سیاستمداران و نخبگان کشور نیز در این راستا باشد. اگر نوع رابطه مردم با یکدیگر بر مبانی قومی – قبیله ای یا مذهبی و یا شکاف های فرقه ای باشد دموکراسی پا نمی گیرد و یا آنکه اگر محقق هم شود بسیار شکننده خواهد.

 

 

نظام دموکراتیک دارای یک لازمه جدی است و آن جامعه مدنی می باشد. جامعه مدنی به مجموع فعالیت احزاب و گروه های ذی نفوذی اطلاق می شود که نیازهای جامعه و مردم را سامان داده و به نظام سیاسی یا دولت اتصال می دهد و از این جهت به مثابه یک سپر در برابر دست اندازی قدرت دولت در برابر مردم و جامعه عمل می کند.

 

کشور لیبی به عنوان یکی از کشورهای درگیر در فرآیند تحولات دموکراتیک در چند روز اخیر با برگزاری انتخابات پارلمانی بعد از کنار گذاردن مظهر دیکتاتوری آن کشور یعنی معمر قذافی ظاهرا اولین گام را به سوی دموکراسی در حال برداشتن است. هر چند بسیار زود به نظر می رسد که از دموکراسی در لیبی سخن گفت اما پیش بینی این نکته چندان مشکل نیست که لیبی همانند دیگر کشورهایی که به تازگی گام در مسیر رهایی از نظام دیکتاتوری نهاده اند در مسیر حاکمیت دموکراتیک راه دشواری پیش رو دارد.

 

تحقق دموکراسی در لیبی حتی در شکل مقدماتی و ظاهری آن نیز با چند مشکل عمده روبرو است؛

 

 

بلافاصله بعد از ظهور اولین نشانه های ضعف در رژیم قذافی بسیاری از قبایل و گروه ها در اقصی نقاط این کشور مدعی حاکمیت بخشی از این کشور شدند. این مسئله نشان داده که انسجام درون در این کشور وجود نداشته و این فقط فشار رژیم قذافی بوده که قبایل را مطیع دولت کرده بود. طبیعی است که این نوع تفکر مردم (شکل قبیله ای) یکی از موانع جدی در ایجاد انسجام درونی است.  

 

 

همانند سایر کشورهای خاورمیانه جامعه مدنی در لیبی یا مجال ظهور نیافته و یا اینکه آنقدر ضعیف شده که نمی توان نام جامعه مدنی بر آن نهاد. عدم انسجام در میان احزاب، فقدان روحیه کار حزبی، عدم فرصت تمرین کار دموکراتیک و گرایش های فرد محور مهم ترین موانع تقویت جامعه مدنی در این کشور است.

 

از طرف دیگر به نظر نمی رسد که حتی در صورت تقویت جامعه مدنی، دولت در مراحل اولیه تثبیت جایگاه خود به راحتی پذیرای این بخش از حکمرانی باشد.

 

3- تداوم ذهنیت های غیر دموکراتیک:

 

هرچند رژیم قذافی ساقط شده و مظاهر آن ظاهرا از بین رفته اما این تفکر نوعی ساده اندیشی است که تصور کرد حاکم شدن فرهنگ غیر دموکراتیک در طی چندین دهه به سادگی فراموش می شود. هنوز بقایای رژیم سابق به ویژه در بعد نهادها باقی مانده و ایجاد تحول در آنها زمانی زیاد می برد.

 

4-بی تجربگی حاکمان جدید:

 

تداوم چندین دهه ای رژیم دیکتاتوری در لیبی با حاکمیت فردی، هیچ گاه این اجازه را به سایر سیاستمداران و نخبگان لیبیایی نداد تا شیوه حکومت داری را تجربه و تمرین کنند. به همین خاطر چندان دشوار نیست که پیش بینی کرد انجام اقدامات غیرمترقبه و بی ثباتی های مقطعی در آینده ای نه چندان دور حوزه سیاست گذاری لیبی را در بنوردد.