پیمان دفاعی عربستان، ترکیه و پاکستان؛ «توافق مکه» چه پیام‌هایی برای منطقه دارد؟

گروه بین‌الملل خبرگزاری دانشجو_ توافق دفاعی مشترک میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان که با عنوان «توافق مکه برای دفاع مشترک» در مکه مکرمه به امضا رسید، یکی از مهم‌ترین تحولات امنیتی و ژئوپلیتیکی منطقه در سال‌های اخیر به شمار می‌رود. توافقی که نه‌تنها روابط دفاعی سه قدرت مهم جهان اسلام را وارد مرحله‌ای تازه می‌کند، بلکه می‌تواند بر معادلات امنیتی خاورمیانه، موازنه قدرت منطقه‌ای و حتی مناسبات این کشور‌ها با ایالات متحده و اسرائیل نیز اثرگذار باشد.

این توافق در شرایطی امضا شده که خاورمیانه طی دو سال گذشته شاهد تحولات کم‌سابقه‌ای بوده است؛ از جنگ غزه و افزایش تنش‌ها میان ایران و اسرائیل گرفته تا حملات متقابل در منطقه، ناامنی مسیر‌های دریایی، تغییر موازنه‌های امنیتی و کاهش اعتماد برخی کشور‌های منطقه به چتر امنیتی آمریکا.

توافق مکه چیست؟

عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان روز جمعه در مکه مکرمه «توافق‌نامه مکه برای دفاع مشترک» را امضا کردند.

طبق بیانیه مشترک منتشرشده از سوی خبرگزاری رسمی عربستان (واس)، هدف این توافق، تقویت بازدارندگی مشترک، توسعه همکاری‌های دفاعی و ارتقای امنیت جمعی میان سه کشور است.

مهم‌ترین بند این توافق آن است که هرگونه حمله مسلحانه به یکی از سه کشور، حمله به همه اعضای توافق تلقی خواهد شد؛ بندی که بسیاری آن را مهم‌ترین بخش توافق و نشانه ارتقای همکاری‌های نظامی میان ریاض، آنکارا و اسلام‌آباد می‌دانند.

در بیانیه رسمی همچنین تأکید شده است که این توافق با هدف حفظ امنیت، ثبات و صلح منطقه‌ای و بین‌المللی منعقد شده و سه کشور قصد دارند همکاری‌های دفاعی خود را به سطحی بی‌سابقه برسانند.

چرا این توافق اهمیت دارد؟

کارشناسان معتقدند این توافق صرفاً یک همکاری نظامی ساده نیست، بلکه پاسخی به تحولات بزرگ امنیتی خاورمیانه محسوب می‌شود.

برخی تحلیلگران بر این باورند که پیمان دفاعی عربستان و پاکستان، پیش از پیوستن ترکیه، حامل پیامی روشن برای واشنگتن بود؛ پیامی مبنی بر اینکه ریاض نسبت به تضمین‌های امنیتی رو به تضعیف آمریکا تردید پیدا کرده و در حال حرکت به سمت سیاست «ابهام راهبردی» است.

از نگاه این تحلیلگران، عربستان در شرایطی که هم با افزایش قدرت نظامی اسرائیل و هم با تداوم رقابت راهبردی با ایران روبه‌روست، تلاش می‌کند گزینه‌های امنیتی خود را متنوع‌تر کند و تنها به حمایت آمریکا متکی نباشد.

واکنش به تحولات پس از جنگ غزه

بخش قابل توجهی از تحلیل‌ها، شکل‌گیری این توافق را به تحولات پس از عملیات ۷ اکتبر حماس و جنگ غزه مرتبط می‌دانند.

پس از آغاز این جنگ، دامنه درگیری‌ها از غزه فراتر رفت و لبنان، سوریه، عراق، یمن و در ادامه برخی کشور‌های دیگر نیز تحت تأثیر تحولات قرار گرفتند.

برخی ناظران، حملات موشکی اسرائیل به قطر در اوایل سپتامبر که رهبران سیاسی حماس را هدف قرار داد، یکی از نقاط عطف در شکل‌گیری این توافق می‌دانند.

به اعتقاد آنان، حمله به خاک قطر به‌عنوان یکی از نزدیک‌ترین شرکای آمریکا در منطقه، این پیام را به کشور‌های عربی حوزه خلیج فارس منتقل کرد که حتی متحدان واشنگتن نیز ممکن است از پیامد‌های تحولات امنیتی مصون نباشند.

با هرچند افزایش نقش نظامی اسرائیل در منطقه بدون تردید بر محاسبات امنیتی کشور‌های عربی اثر گذاشته، اما نمی‌توان توافق مکه را صرفاً نتیجه این حملات دانست؛ زیرا مذاکرات درباره این پیمان حدود دو سال پیش آغاز شده بود.

تفاوت توافق مکه با توافق‌های قبلی

مهم‌ترین تفاوت توافق مکه با توافق‌های پیشین در سه‌جانبه بودن آن است.

پیش از این، عربستان و پاکستان در سال ۲۰۲۵ یک توافق دفاع مشترک امضا کرده بودند، اما اکنون با پیوستن ترکیه، یک چارچوب دفاعی جدید میان سه قدرت مهم منطقه شکل گرفته است.

به گفته منابع سعودی، مذاکرات این توافق نزدیک به دو سال ادامه داشته و شامل نشست‌های سیاسی، امنیتی و فنی متعددی بوده است.

همچنین احتمال دارد در آینده نزدیک دبیرخانه دائمی این همکاری تشکیل شود و ریاض به‌عنوان محل استقرار آن انتخاب شود.

چرا ترکیب این سه کشور اهمیت دارد؟

اهمیت این توافق تنها به بند دفاع مشترک محدود نمی‌شود؛ بلکه به ظرفیت‌های متفاوت سه کشور نیز مربوط است.

عربستان بزرگ‌ترین اقتصاد جهان عرب، یکی از بازیگران اصلی بازار انرژی و میزبان اماکن مقدس اسلامی است.

ترکیه دومین ارتش بزرگ ناتو را در اختیار دارد و طی سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین تولیدکنندگان صنایع دفاعی، پهپاد‌ها و تجهیزات نظامی در منطقه تبدیل شده است.

پاکستان نیز تنها قدرت هسته‌ای جهان اسلام محسوب می‌شود و علاوه بر توان موشکی، از تجربه عملیاتی و نیروی انسانی گسترده در حوزه نظامی برخوردار است.

در کنار این ظرفیت‌ها، عربستان سرمایه مالی، ترکیه فناوری دفاعی و پاکستان توان نظامی و بازدارندگی هسته‌ای را به این همکاری وارد می‌کنند؛ ترکیبی که می‌تواند سطح همکاری‌های دفاعی سه کشور را به شکل قابل توجهی افزایش دهد.

آیا این توافق شبیه ماده ۵ ناتو است؟

بیانیه رسمی منتشرشده پس از امضای توافق تصریح می‌کند که هرگونه حمله مسلحانه به یکی از اعضا، حمله به همه اعضا تلقی می‌شود.

با این حال، هنوز متن کامل توافق منتشر نشده و مشخص نیست که تعهدات دفاعی سه کشور دقیقاً تا چه اندازه الزام‌آور است.

برخی منابع معتقدند این توافق می‌تواند مشابه ماده ۵ پیمان ناتو باشد، اما هنوز جزئیات حقوقی آن به‌صورت رسمی منتشر نشده است.

مواضع عربستان

فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان، توافق مکه را نقطه عطفی در همکاری دفاعی سه کشور توصیف کرد و گفت هدف آن مقابله با تهدید‌هایی است که امنیت منطقه را هدف قرار می‌دهند.

خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، نیز اعلام کرد این توافق چارچوبی برای یک شراکت دفاعی بلندمدت ایجاد می‌کند و موجب افزایش بازدارندگی، هماهنگی و هم‌افزایی میان سه کشور خواهد شد.

رائد قرملی، معاون وزیر خارجه عربستان، نیز تأکید کرد توافق مکه به‌هیچ‌وجه به دنبال ایجاد یک محور نظامی یا ائتلاف مذهبی نیست و ارتباطی با رقابت هسته‌ای یا مسابقه تسلیحاتی ندارد، بلکه هدف آن افزایش توان دفاعی مستقل کشور‌های عضو است.

موضع ترکیه

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، اعلام کرد این توافق هیچ کشوری را هدف قرار نمی‌دهد و برای سایر کشور‌های علاقه‌مند به ثبات منطقه نیز باز است.

او تأکید کرد همکاری دفاعی، توسعه صنایع نظامی و حل اختلافات از طریق دیپلماسی از مهم‌ترین اهداف این توافق است.

جودت ییلماز، معاون رئیس‌جمهور ترکیه، نیز این توافق را گامی تاریخی در مسیر تقویت امنیت منطقه دانست و گفت همکاری دفاعی می‌تواند زمینه‌ساز گسترش همکاری‌های اقتصادی، سرمایه‌گذاری و تجاری نیز باشد.

استقبال گسترده در پاکستان

شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، توافق مکه را تاریخی توصیف کرد و گفت این توافق می‌تواند برای نسل‌های آینده ضامن صلح و رفاه باشد.

وزارت خارجه پاکستان نیز اعلام کرد این همکاری بر سه محور اصلی شامل بازدارندگی مشترک، امنیت مشترک و همکاری دفاعی مشترک استوار است.

اسحاق دار، وزیر خارجه پاکستان، نیز ابراز امیدواری کرد این توافق موجب افزایش ثبات و امنیت منطقه شود.

رسانه‌های پاکستانی نیز این توافق را یکی از مهم‌ترین دستاورد‌های دیپلماتیک سال‌های اخیر اسلام‌آباد ارزیابی کرده‌اند.

آینده توافق مکه

اگرچه هنوز بسیاری از جزئیات اجرایی توافق منتشر نشده است، اما آنچه تاکنون اعلام شده نشان می‌دهد عربستان، ترکیه و پاکستان در حال ایجاد چارچوبی بلندمدت برای همکاری‌های دفاعی، امنیتی و صنعتی هستند.

موفقیت این توافق در آینده به عواملی همچون انتشار متن کامل آن، نحوه اجرای تعهدات دفاعی، ایجاد ساختار‌های مشترک، میزان همکاری نظامی عملیاتی و احتمال پیوستن سایر کشور‌های منطقه بستگی خواهد داشت.

با این حال، حتی در شرایط کنونی نیز توافق مکه را می‌توان یکی از مهم‌ترین تحولات ژئوپلیتیکی خاورمیانه در سال‌های اخیر دانست؛ توافقی که ممکن است آغازگر شکل‌گیری یک نظم امنیتی جدید در منطقه باشد.