روشي ديگر براي تاويل متن مقدس

محمد آرمان-گروه ادب و هنر

يکي از نخستين پرسش هايي که با آغاز مدرنيسم در غرب مطرح شد، اين بود که آيا مي توان ميان ايمان مسيحي و عقلانيت مدرن پلي برقرار نمود يا خير؟ و اگر مي توان چگونه؟ پاسخ به اين پرسش حتي تا به امروز انرژي فراواني را از متالهان مسيحي گرفته است.

در جهان مدرن پذيرش و پرستش امور ماورائي و آموزه­هاي کتاب هاي مقدس ديگر قاعدتا نمي بايست جايي داشته باشد. انسان مدرن، پديدار گشتن جهان و دوره­هاي آن را بر مبناي نظريات زمين شناسي و طي دوره هاي چند ميليون ساله مي پذيرد نه اسطوره خلقت شش روزه تورات.

چنانچه به وجود آمدن انسان را نيز بر مبناي تئوري تکامل داروين مي پذيرد و نه آفرينش آدم از گل و حوا از دنده آدم و دميده شدن روح حيات در بيني آنان. تغييراتي از اين دست در باورهاي کيهاني که در دوران قرون وسطي توسط کليسا شديدا کنترل و مجازات مي شد با افول قدرت آن در عصر نوزايش (رنسانس) به يکباره اوج گرفت.

در اين عصر اما متاله نيز بيکار ننشسته و کوشيدند به هر نحو، ميان نص کتاب مقدس و دستاوردهاي علمي مدرن هماهنگي و همراهي پديد آورند. «رودلف بولتمان» يکي از الهيات داناني است که براي اين منظور راهي خطير و پر حاشيه را برگزيده است. وي براي تاويل کتاب مقدس روش اسطوره زدايي (demythologizing) را ابداع کرده و در پيش گرفته است.

کليت باور بولتمان (و متالهان هم راي با وي) اين است که آنچه که در کتاب مقدس آمده و با عقل مدرن سر سازگاري ندارد، در واقع برداشتي اسطوره­اي و مربوط به دوران عيسي است و لزومي ندارد انسان عصر مدرن چنين باورهايي را به عنوان اصول تغييرناپذير بپذيرد، بلکه مي توان با تاويل برداشت هاي کتاب مقدس، از آنان اسطوره زدايي نموده و آن را براي چنين انساني باورپذير نمود.

وي حتي يک گام پيشتر نهاده و معتقد است اسطوره زدايي از مفاهيم مقدس از همان عصر نخست و توسط پولس و يوحنا آغاز گشته است. پرسش اينجاست که بولتمان براي اينگونه تاويل عهد جديد، چه هرمنوتيکي را برگزيده؟

بولتمان، که عميقا تحت تاثير انديشه­هاي «مارتين هايدگر» قرار دارد، فلسفه اگزيستانسياليستي را براي تاويل کتاب مقدس برمي گزيند. بدين ترتيب او به حضور رابطه مستقيمي ميان «وجود شخصي» هر فرد و فهم کتاب مقدس قايل مي شود.

با اين حال رويکرد اسطوره­زدايي بولتمان اگرچه کليه مفاهيم کتاب مقدس را در برمي گيرد اما تنها در نگرش به «خداوند در مقام فاعل» وي قايل به رويکرد اسطوره­اي نيست تا روي به اسطوره­زدايي آورد. بر مبناي اين نگرش، بولتمان داخل کردن فعل خداوند در ميان سلسله افعال طبيعي براي وقوع پديده­اي را رد مي کند.

وي فعل خداوند را نه در ميان زنجيره افعال که در درون آنها به شمار مي آورد. از اين رو به عنوان مثال وقوع معجزه (به معناي فعلي از خداوند) در ساحت جهاني را مردود مي شمرد.

اين بدين معناست که وي سخن گفتن از فعل خداوند (خداوند در مقام فاعل) را اسطوره­اي ندانسته و لزومي به اسطوره­زدايي از آن نمي بيند. با اين حال اين پرسش از بولتمان (و يا هر تاويل­گر ديگري) همچنان باقي مي ماند که وي بر چه مبنايي چنين تحليلي را مبناي تاويل کتاب مقدس قرار داده؟ چه کسي وي را مجاز کرده تا به تفسير متن دست زند و يا از آن اسطوره­زدايي نمايد؟

آيا گردآورندگان تورات و عهد جديد، به واقع تنها در پي اسطوره­سازي براي هم عصران خويش بوده و انتظار تاويل متن خود در عصر پس از خويشتن را داشتند؟ نه تنها اسطوره­زدايي بولتمان که حتي تفسير متن مقدس مخالفان فراواني چه در ميان مومنين و چه در ميان منتقدين سکولار ايمان دارد.

بولتمان کوشيده به هر نحو پاسخ شبهات منتقدين خود را بدهد. اما آيا حقيقتا موفق به چنين کاري شده است؟ در نهايت ذکر اين پرسش نيز خالي از لطف نيست که آيا نمونه فعاليت بولتمان در ميان مسلمانان وجود دارد يا خير؟ مسلمانان سال هاست به تاويل متن روي آورده و کوشيده­اند هرمنوتيک «کارا»تري براي تفسير متون مقدس و خصوصا قرآن فراهم آورند. تفاسير فراوان قرآن که نگارش آن از قرون نخستين شکوفايي تمدن اسلامي آغاز شده و تا به امروز ادامه دارد نمونه اين امر است.

اما آيا تا به امروز هيچ مفسري براي تاويل متن مقدس قرآن (و يا سنت، به عنوان پايه ديگر شريعت اسلامي) به تحليل اگزيستانسياليستي و رويکرد اسطوره­زدايي توجه نموده است؟ و آيا چنين اتفاقي عاقبت رخ خواهد داد؟

مسلمانان تا کنون واژه­هاي فراواني چون «لوتر اسلامي»، «اراسموس اسلامي»، «پروتستانيسم اسلامي» و ... را بر افراد و جريان هاي روشنفکري و مذهبي نهاده­اند اما آيا به جاي اين قبيل واژه­هاي پر طمطراق روزي مسلمانان نيز «بولتمان»ي خواهند داشت؟

مطالعه کتاب «مسيح و اساطير» نوشته رودلف بولتمان حتي براي کساني که با رويکرد و نظريات او موافق نباشند نيز خالي از لطف نيست.

مسيح و اساطير

رودلف بولتمان

ترجمه­ي مسعود عليا

نشر مرکز./انتهاي پيام/