تسهیلات جنگی وزارت علوم، پشت در آموزش دانشگاه تهران ماند

به گزارش خبرنگار دانشگاه خبرگزاری دانشجو، وزارت علوم برای جبران تبعات جنگ، حذف ترم بدون احتساب در سنوات و تمدید مهلت دفاع را پیش‌بینی کرد؛ اما در دانشگاه تهران، شماری از دانشجویان می‌گویند همان تسهیلات در مرحله اجرا با شروط و محدودیت‌هایی مواجه شده که عملاً آنها را دوباره درگیر سنوات، دفاع اجباری و بلاتکلیفی کرده است.

جنگ فقط کلاس‌های دانشگاه را تعطیل نکرد؛ برای بخشی از دانشجویان تحصیلات تکمیلی، روند تصویب پروپوزال، انجام پژوهش، دسترسی به منابع علمی و دفاع از پایان‌نامه را نیز مختل کرد. در چنین شرایطی، وزارت علوم با ابلاغ مجموعه‌ای از تسهیلات آموزشی تلاش کرد آثار این اختلالات بر مسیر تحصیلی دانشجویان کاهش یابد؛ اما حالا روایت‌های متعدد از دانشگاه تهران نشان می‌دهد فاصله میان تصمیم حمایتی وزارت علوم و اجرای آن در دانشگاه برای برخی دانشجویان به یک مسئله جدی تبدیل شده است.

وزارت علوم چه تصویب کرد؟

در بسته حمایتی وزارت علوم برای نیمسال دوم سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۴، مجموعه‌ای از تمهیدات برای کاهش آسیب‌های ناشی از شرایط جنگی پیش‌بینی شد. از جمله، امکان حذف ترم بدون احتساب در سنوات برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی که پروپوزال خود را تصویب کرده‌اند، با تأیید دانشگاه فراهم شد.

برای دانشجویان دکتری نیز امکان «دفاع مشروط» در شرایطی که دانشجو آماده دفاع است اما صرفاً منتظر پذیرش مقاله مستخرج از رساله است، در نظر گرفته شد. همچنین برای جلسات دفاع، آزمون جامع و برخی فرایندهای آموزشی، انعطاف‌هایی متناسب با شرایط اضطراری پیش‌بینی شد.

اطلاع رسانی رسمی وزارت علوم

منطق این تصمیمات روشن بود: دانشجو نباید هزینه اختلالاتی را بپردازد که خودش نقشی در ایجاد آنها نداشته است. اما در دانشگاه تهران، اجرای همین سیاست‌ها با اعتراض شماری از دانشجویان مواجه شده است.

یکی از اصلی‌ترین اعتراض‌ها مربوط به دانشجویانی است که بر اساس اطلاعیه دانشگاه، نیمسال گذشته را حذف کرده‌اند. روایت دانشجویان این است که دانشگاه امکان حذف ترم در شرایط جنگی را اعلام کرد و حذف نیمسال نیز بدون احتساب در سنوات مطرح شد. دانشجویان بر همین اساس برنامه‌ریزی کردند، ادامه پژوهش خود را به ترم بعد منتقل کردند و برای دفاع در زمان دیگری برنامه ریختند.

اما در آستانه آغاز نیمسال جدید، برخی از همین دانشجویان با مانع مواجه شده‌اند. یکی از دانشجویان می‌گوید ترم گذشته را طبق اطلاعیه دانشگاه حذف کرده، اما اکنون برای باز شدن سرترم با این پاسخ مواجه شده که باید دفاع کند؛ در حالی که چند ماه دیگر برای تکمیل پایان‌نامه زمان نیاز دارد.

دانشجوی دیگری نیز روایت مشابهی دارد: ترم ۶ را به دلیل جنگ و اختلال اینترنت حذف کرده و بر اساس همان تصمیم، برنامه پژوهشی خود را برای ماه‌های بعد تنظیم کرده، اما حالا برای ادامه تحصیل با الزام دفاع تا پایان شهریور مواجه شده است.

اینجاست که یک سؤال جدی مطرح می‌شود: اگر دانشگاه به دانشجو اجازه حذف ترم داده و او نیز بر اساس همان تصمیم برنامه تحصیلی خود را تغییر داده است، چرا بعد از گذشت چند ماه باید هزینه تصمیمی را بپردازد که مبنای آن، شرایط اضطراری کشور بوده است؟

پاسخ دانشگاه تهران؛ تأیید مشکل، اما با توجیهات متعدد

معاونت آموزشی دانشگاه تهران در پاسخ به این اعتراض‌ها اعلام کرده که موضوع حذف ترم در جلسه ۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ شورای آموزشی بررسی و اختیار رسیدگی به درخواست‌ها به واحدهای آموزشی واگذار شده است. دانشگاه می‌گوید دانشجویانی که تا پایان اردیبهشت درخواست خود را در سامانه بهستان ثبت کرده بودند، امکان بررسی درخواست در واحد آموزشی را داشته‌اند و تعداد قابل توجهی از دانشجویان نیز از این تسهیلات استفاده کرده‌اند.

اما دانشگاه در ادامه اعلام کرده برخی درخواست‌ها به دلیل ثبت خارج از مهلت، سنوات بالا یا داشتن مجوز ادامه تحصیل از کمیسیون‌های بالاتر رد شده‌اند. این پاسخ اگرچه بخشی از ماجرا را توضیح می‌دهد، اما پرسش اصلی دانشجویانی را که حذف ترم آنها قبلاً مورد موافقت قرار گرفته، به طور کامل پاسخ نمی‌دهد.

دانشگاه درباره ادعای لغو حذف ترم‌های تأییدشده نیز اعلام کرده است که این موضوع باید از واحدهای آموزشی پیگیری شود و اگر حذف ترمی بدون دلیل موجه لغو شده باشد، برای رفع مشکل اقدام خواهد شد. همین عبارت به تنهایی نشان می‌دهد که اختلاف موجود صرفاً یک شایعه یا سوءتفاهم دانشجویی نیست؛ چراکه خود دانشگاه نیز احتمال لغو حذف ترم بدون دلیل موجه را قابل بررسی دانسته است.

تصمیمی که قرار بود استرس را کم کند، استرس‌زا شد

در شرایطی که فلسفه تسهیلات وزارت علوم، کاهش فشار آموزشی ناشی از جنگ بود، برخی دانشجویان اکنون از افزایش استرس، بلاتکلیفی و بی‌اطمینانی نسبت به آینده تحصیلی خود سخن می‌گویند.

دانشجویی که چند ماه برای پایان‌نامه خود زمان نیاز دارد، با الزام به دفاع در چند هفته مواجه می‌شود. دانشجوی دیگری که بر اساس حذف ترم برای ادامه پژوهش برنامه‌ریزی کرده، نمی‌داند آیا سرترم او باز خواهد شد یا خیر.

یکی از موارد اعلام‌شده توسط وزارت علوم، امکان حذف ترم بدون احتساب سنوات

این در حالی است که در تحصیلات تکمیلی، پایان‌نامه صرفاً یک واحد درسی نیست که بتوان آن را با فشرده‌سازی چند هفته‌ای به پایان رساند؛ انجام پژوهش، جمع‌آوری داده، تحلیل، نگارش، اصلاحات و آماده‌سازی مقاله، زمان‌بر است.

مشکل دوم به تمدید مهلت دفاع تا پایان مهرماه بازمی‌گردد. برخی دانشجویان می‌گویند با وجود اعلام تمدید، همچنان برای استفاده از این فرصت با موانع مختلف روبه‌رو هستند.

دانشگاه تهران در پاسخ خود تأیید کرده که برای برخی دانشجویان، مشکل فاصله شش‌ماهه میان تصویب موضوع پایان‌نامه و دفاع همچنان وجود دارد. معاونت آموزشی از این دانشجویان خواسته است مدارکی مانند تاریخ ثبت درخواست تصویب موضوع در سامانه بهستان یا انجام همانندجویی را ارائه کنند تا مشخص شود تأخیر ایجادشده خارج از اختیار دانشجو و ناشی از شرایط جنگی بوده است.

اینجا نیز سؤال روشن است: اگر جلسات گروه یا فرایند تصویب پروپوزال به دلیل شرایط جنگی با تأخیر مواجه شده، چرا دانشجو باید پیامد آن تأخیر را متحمل شود؟

دانشگاه می‌گوید پرونده این دانشجویان از طریق دانشکده به کمیسیون موارد خاص ارسال و در صورت امکان برای آنها تصمیم‌گیری خواهد شد. اما برای دانشجویی که آینده تحصیلی‌اش به همین تصمیم وابسته است، «درخواست بررسی» الزاماً به معنای «حل مشکل» نیست.

دکتری‌ها هم درگیر همان داستان‌اند

اعتراض‌ها به ارشد محدود نیست. دانشجویان دکتری نیز از لغو حذف ترم، مشکلات تمدید سنوات و الزام به دفاع در شرایطی سخن گفته‌اند که بخشی از تأخیر در مسیر تحصیلی آنها ناشی از شرایط جنگی بوده است.

در یکی از روایت‌ها، دانشجویانی که به دلیل تأخیر در برگزاری جلسه گروه نتوانسته‌اند موضوع پروپوزال خود را در زمان مقرر تصویب کنند، می‌پرسند چرا باید به دلیل ۱۵ روز فاصله زمانی، فرصت ادامه تحصیل یا ثبت‌نام در مقطع بعدی را از دست بدهند؛ آن هم در شرایطی که تأخیر ایجادشده به گفته آنها ناشی از وضعیت جنگی بوده است.

این همان نقطه‌ای است که اجرای خشک مقررات می‌تواند با فلسفه حمایت‌های اضطراری وزارت علوم در تعارض قرار گیرد.

نظام وظیفه؛ جایی که دانشگاه حق عبور از قانون را ندارد

البته همه اعتراض‌ها را نمی‌توان متوجه دانشگاه دانست. دانشگاه تهران درباره دانشجویان مشمول نظام وظیفه تأکید کرده است که نمی‌تواند برخلاف مقررات این حوزه عمل کند. دانشجویی که معافیت تحصیلی او تا پایان شهریور ۱۴۰۵ اعتبار دارد و می‌خواهد در مهرماه دفاع کند، باید پیش از پایان شهریور از نظام وظیفه مجوز دریافت کند.

این بخش از پاسخ دانشگاه منطقی است؛ زیرا وضعیت نظام وظیفه تابع مقررات مستقلی است و دانشگاه نمی‌تواند به تنهایی آن را نادیده بگیرد. اما همین موضوع نشان می‌دهد که دانشگاه باید برای دانشجو مسیر روشن و بدون ابهام تعریف کند؛ نه اینکه دانشجو میان مقررات وزارت علوم، آیین‌نامه دانشگاه، کمیسیون موارد خاص و نظام وظیفه سرگردان بماند.

دسترسی به مقاله هم یک بحران است

در کنار مسئله سنوات و دفاع، برخی دانشجویان از مشکلات دسترسی به منابع علمی روز نیز گلایه کرده‌اند. دانشجوی تحصیلات تکمیلی برای نوشتن پایان‌نامه و مقاله به منابع علمی به‌روز نیاز دارد. اگر دسترسی به مقالات و پایگاه‌های علمی با اختلال مواجه باشد، روند پژوهش نیز کندتر می‌شود. از نگاه دانشجویان، نمی‌توان از یک سو انتظار داشت پایان‌نامه و مقاله در کوتاه‌ترین زمان ممکن آماده شود و از سوی دیگر، زیرساخت‌های لازم برای پژوهش با اختلال مواجه باشد.

آنچه از مجموع روایت‌ها و پاسخ رسمی دانشگاه تهران به دست می‌آید، نشان می‌دهد اختلاف اصلی بر سر اصل وجود تسهیلات نیست؛ بلکه بر سر نحوه اجرای آنها است. وزارت علوم برای شرایط جنگی مسیرهای انعطاف‌پذیر ایجاد کرده است. دانشگاه تهران نیز اصل برخی از این تسهیلات را پذیرفته و اعلام کرده تعداد قابل توجهی از دانشجویان از آنها استفاده کرده‌اند.

اما وقتی دانشجویی که بر اساس اطلاعیه دانشگاه ترم خود را حذف کرده، برای باز شدن ترم بعد با مانع مواجه می‌شود؛ وقتی دانشجویی که تأخیر تصویب پروپوزالش خارج از اختیارش بوده، ناچار به اثبات دوباره این موضوع می‌شود؛ و وقتی دانشجوی دیگری با وجود تمدید مهلت دفاع، همچنان درگیر سنوات و مقررات جانبی است، این سؤال جدی مطرح می‌شود که تسهیلات اضطراری دقیقاً تا کجای مسیر تحصیل دانشجو را حمایت می‌کند؟

قرار نبود دانشجو پس از عبور از بحران جنگ، وارد بحران اداری دیگری شود. قرار نبود تصمیمی که با هدف کاهش فشار آموزشی گرفته شده، خود به منشأ جدیدی برای استرس، بلاتکلیفی و نگرانی درباره آینده تحصیلی تبدیل شود.

اکنون انتظار از دانشگاه تهران روشن است: اجرای شفاف، یکسان و هدفمند تصمیمات حمایتی وزارت علوم و تعیین تکلیف فوری دانشجویانی که بر اساس اطلاعیه‌های رسمی دانشگاه اقدام کرده‌اند. اگر حذف ترم دانشجویی تأیید شده است، وضعیت سنوات او باید روشن باشد. اگر تمدید دفاع شامل او می‌شود، مسیر استفاده از آن باید بدون ابهام اعلام شود. و اگر در مواردی استثنا یا محدودیت قانونی وجود دارد، دانشگاه باید مستند، شفاف و پیش از آنکه دانشجو متحمل هزینه شود، آن را اعلام کند.

در شرایطی که دانشجویان جنگ را پشت سر گذاشته‌اند، نباید برای گرفتن حق تحصیل خود از میان هزارتوی تصمیم‌ها، تفسیرها و بروکراسی دانشگاهی عبور کنند.