شناسنامه‌دار شدن محصولات کشاورزی صادراتی؛ ایران برای حفظ بازارهای جهانی چه می‌کند؟

به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری دانشجو، محصول کشاورزی زمانی که از مرزهای کشور عبور می‌کند، فقط با قیمت و کیفیت ظاهری خود سنجیده نمی‌شود؛ بازارهای صادراتی درباره منشأ محصول، شیوه تولید، سلامت و رعایت الزامات فنی نیز حساس هستند. حالا با اجرای برنامه شناسنامه‌دار کردن محصولات کشاورزی صادراتی، قرار است اطلاعات تولید و مسیر نظارت بر محصول ثبت شود تا مشخص باشد کالای صادرشده از کجا آمده و چه فرآیندی را پشت سر گذاشته است.

از مزرعه تا بازار جهانی یک شناسه برای محصول

رئیس سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی کشور از اجرای برنامه شناسه‌دار کردن محصولات کشاورزی صادراتی خبر داده است. بر اساس این برنامه، برای محصولات صادراتی شناسه صادر می‌شود و فرآیند تولید آنها نیز تحت نظارت فنی قرار می‌گیرد.

اهمیت این فرآیند در آن است که محصول صادراتی دیگر صرفاً یک محموله بدون سابقه مشخص نیست؛ بلکه اطلاعات مرتبط با فرآیند تولید و نظارت فنی آن قابلیت ثبت و رهگیری پیدا می‌کند.

در چنین ساختاری، اگر درباره کیفیت یک محموله در بازار مقصد ابهامی ایجاد شود، امکان بررسی مسیر تولید و اطلاعات ثبت‌شده محصول وجود خواهد داشت؛ موضوعی که می‌تواند پاسخگویی صادرکنندگان و تولیدکنندگان را نیز دقیق‌تر کند.

شناسنامه محصول پشتوانه کیفیت صادرات ایران

یکی از مهم‌ترین کارکردهای این طرح، ایجاد امکان دفاع فنی از محصولات کشاورزی ایران در بازارهای جهانی است. در بازارهای بین‌المللی، کیفیت محصول فقط به ظاهر یا بسته‌بندی آن محدود نمی‌شود و عواملی مانند سلامت محصول، نحوه تولید و رعایت الزامات فنی نیز در پذیرش محموله‌ها نقش دارند.

وقتی اطلاعات تولید یک محصول ثبت و فرآیند آن تحت نظارت قرار گیرد، صادرکننده می‌تواند در صورت بروز اختلاف درباره کیفیت یا منشأ محصول، مستندات بیشتری در اختیار داشته باشد.

این مسئله برای محصولاتی که مقصد آنها بازارهای حساس به استانداردهای بهداشتی، باقی‌مانده سموم و الزامات قرنطینه‌ای است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

قانون برنامه هفتم مسیر شناسنامه‌دار شدن را مشخص کرده است

شناسنامه‌دار کردن محصولات کشاورزی در چارچوب احکام برنامه هفتم پیشرفت دنبال می‌شود. بر اساس آیین‌نامه اجرایی بند «خ» ماده ۷۱، وزارت جهاد کشاورزی مکلف شده برای محصولات خام کشاورزی و فرآورده‌های خام دامی شناسنامه تهیه و امکان تخصیص شناسه را در بستر سامانه‌های رهگیری و ردیابی فراهم کند.

همچنین پیش‌بینی شده است که این سامانه‌ها امکان تبادل اطلاعات با سامانه جامع تجارت، گمرک، سازمان غذا و دارو و سازمان ملی استاندارد را داشته باشند تا اطلاعات محصول در بخش‌های مختلف زنجیره قابل استفاده و تطبیق باشد.

به این ترتیب، شناسه محصول قرار نیست صرفاً یک کد روی بسته‌بندی باشد؛ بلکه بخشی از یک زنجیره اطلاعاتی است که باید بتواند تولید، نظارت و فرآیند صادرات را به یکدیگر متصل کند.

برگشت یک محموله فقط خسارت یک صادرکننده نیست

اهمیت رهگیری محصولات کشاورزی زمانی بیشتر مشخص می‌شود که یک محموله صادراتی به دلیل مشکل کیفی یا مغایرت با استانداردهای بازار مقصد با مشکل مواجه شود.

در چنین شرایطی، مسئله تنها زیان مالی همان محموله نیست؛ تکرار مشکلات کیفی می‌تواند هزینه‌های بیشتری برای صادرکننده ایجاد کند و بر اعتماد خریداران خارجی نسبت به محصول اثر بگذارد.

شناسنامه‌دار شدن محصول می‌تواند امکان شناسایی دقیق‌تر منشأ مشکل را فراهم کند. اگر ایرادی در یک محموله ایجاد شود، اطلاعات ثبت‌شده درباره فرآیند تولید می‌تواند مشخص کند مشکل در کدام بخش از زنجیره ایجاد شده است.

به همین دلیل، رهگیری محصول می‌تواند همزمان دو کارکرد داشته باشد؛ از یک سو ابزار نظارت بر تولید باشد و از سوی دیگر، پشتوانه‌ای برای دفاع از محصولات سالم و باکیفیت ایرانی در بازار مقصد.

اجرای مرحله‌ای برای محصولات کشاورزی

اجرای نظام شناسنامه‌دار کردن محصولات کشاورزی به صورت مرحله‌ای دنبال می‌شود و وزارت جهاد کشاورزی پیش‌تر از حرکت تدریجی محصولات به سمت نظام یکپارچه شناسه‌گذاری، شناسنامه‌دار کردن و ردیابی خبر داده بود.

در این فرآیند، تعیین مسئولیت دستگاه‌های مختلف و اتصال سامانه‌های مرتبط اهمیت زیادی دارد؛ زیرا برای رهگیری واقعی یک محصول، اطلاعات مزرعه و تولیدکننده باید بتواند در ادامه مسیر به اطلاعات نظارت، حمل، صادرات و بازار مقصد متصل شود.

بنابراین، چالش اصلی تنها صدور شناسه نیست؛ بلکه ایجاد یک زنجیره اطلاعاتی منسجم است که شناسه محصول را از مرحله تولید تا صادرات معتبر و قابل استفاده نگه دارد.

شناسنامه محصول باید به اعتبار صادرات ایران تبدیل شود

شناسنامه‌دار شدن محصولات کشاورزی صادراتی در نهایت زمانی اثر واقعی خود را نشان می‌دهد که از یک الزام اداری فراتر برود و به ابزاری برای ارتقای کیفیت و حفظ بازارهای صادراتی تبدیل شود.

ثبت اطلاعات تولید، نظارت فنی و امکان رهگیری محصول می‌تواند مسیر شفاف‌تری برای صادرات ایجاد کند و در صورت اجرای دقیق، به تولیدکننده و صادرکننده امکان دهد کیفیت محصول ایرانی را با مستندات بیشتری در بازارهای جهانی اثبات کنند.

اکنون مرحله مهم این طرح، توسعه اجرای آن برای گروه‌های مختلف محصولات و اطمینان از اتصال مؤثر سامانه‌هاست؛ چراکه ارزش واقعی شناسنامه محصول نه در داشتن یک کد، بلکه در اطلاعات معتبر و قابل رهگیری پشت آن است.