به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو، پروژه ملی ۱۰۰ استارت‌آپ در سال ۱۳۹۹ با سرمایه اولیه ۱۱٫۵ میلیارد تومان از سوی ۹ سرمایه‌گذار آغاز شد. ایده محوری آن، تجمیع منابع و ساختن یک سازوکار مشترک برای شناسایی، ارزیابی، سرمایه‌گذاری و همراهی با تیم‌های نوآور در مراحل اولیه بود. در بیش از پنج سال، ۴۰ رویداد برگزار شد، ۴۰۸۹ تیم از ۳۱ استان ثبت‌نام کردند و ۷۸ تیم به سرمایه‌گذاری رسیدند. در پایان دوره گزارش، ۳۹ تیم متوقف، ۸ سرمایه‌گذاری از طریق فروش یا واگذاری تعیین تکلیف، و ۳۱ تیم فعال در پرتفوی باقی مانده بودند. ارزش برآوردی سهام باقی‌مانده به همراه منابع نقدی حدود ۹۲ میلیارد تومان اعلام شده است؛ این عدد بازده نقدشده سرمایه‌گذاران نیست.

تصویر کلی در چند عدد

مسئله و منطق سرمایه‌گذاری اولیه

کتابچه از مسئله پرریسک بودن سرمایه‌گذاری بذری آغاز می‌کند. تیم‌ها در این مرحله هنوز محصول، بازار و مدل کسب‌وکارشان را می‌آزمایند. از میان شمار زیادی فرصت، تنها بخش کوچکی به قرارداد می‌رسد؛ بخشی از سرمایه‌گذاری‌ها به بازگشت کامل اصل سرمایه منجر نمی‌شود و در مقابل، تعداد محدودی رشد بسیار بالایی دارند. بنابراین کیفیت جریان فرصت، دقت انتخاب، تنوع پرتفوی و افق زمانی چندساله، اجزای اصلی این نوع سرمایه‌گذاری‌اند.

کتابچه برای توضیح این منطق به مطالعات تاریخی بازارهای خارجی اشاره می‌کند: در برخی نمونه‌ها تبدیل فرصت به سرمایه‌گذاری در حدود ۱ تا ۳ درصد بوده و افق ایجاد ارزش و خروج می‌تواند ۷ تا ۱۰ سال یا بیشتر باشد. این اعداد از جغرافیا و دوره‌های متفاوت آمده‌اند؛ در گزارش نیز تأکید شده که نباید آن‌ها را نرخ ثابت جهانی یا معیار مستقیم قضاوت درباره پرتفوی داخلی دانست.

 شکل‌گیری ساختار مشترک

در سال ۱۳۹۹، ۹ سرمایه‌گذار منابع خود را در قالب صندوق ملی ۱۰۰ استارت‌آپ تجمیع کردند و در مجموع ۱۱۵ میلیارد ریال، معادل ۱۱٫۵ میلیارد تومان، سرمایه اولیه فراهم شد. سرمایه‌گذاران نقش تأمین‌کننده منابع را داشتند و «۱۰۰ استارت‌آپ» در جایگاه مدیر پروژه، مسئولیت مدیریت فرایند سرمایه‌گذاری را بر عهده گرفت. هدف، ایجاد پرتفویی متنوع بود که ریسک میان فرصت‌ها و سرمایه‌گذاران تقسیم شود و تجربه، شبکه و ظرفیت‌های پشتیبانی نیز به کار آید.

ملی بودن طرح در کتابچه به سه سطح اشاره دارد: تجمیع منابع چند نهاد، مدیریت یکپارچه فرایند و گسترش جست‌وجوی تیم‌ها فراتر از تهران و شبکه‌های معمول. این ساختار، نقطه شروع اجرایی بود؛ ارزش آن به توانایی تبدیل سرمایه تجمیع‌شده به جریان فرصت، انتخاب و همراهی بعد از سرمایه‌گذاری وابسته بود.

 سازوکار اجرا از شناسایی تا رشد

مدل اجرا سه حلقه به‌هم‌پیوسته داشت. نخست، رویدادهای استانی و تخصصی فرصت‌ها را شناسایی می‌کردند. دوم، تیم‌ها از غربالگری اولیه، ارزیابی تخصصی، ارائه، منتورینگ و ارزیابی موشکافانه عبور می‌کردند تا درباره سرمایه‌گذاری تصمیم گرفته شود. سوم، پس از قرارداد، شبکه‌ای از راهبران و متخصصان به تیم‌های پرتفوی در حل مسئله و دسترسی به ظرفیت‌های رشد کمک می‌کرد.

برای ایجاد جریان فرصت، ۲۰ کاروان استانی در ۱۶ استان و ۲۰ رویداد تخصصی و موضوعی برگزار شد. کاروان‌ها دسترسی جغرافیایی را توسعه دادند؛ رویدادهای تخصصی تیم‌های مرتبط با حوزه‌های مشخص را گرد آوردند. پس از سرمایه‌گذاری نیز برای هر تیم یک راهبر در نظر گرفته شد. این الگو به استقرار همه تیم‌ها در یک مکان وابسته نبود و در کتابچه «شتاب‌دهی غیرمتمرکز» توصیف شده است.

 قیف انتخاب و ترکیب تیم‌ها

از ۴۰۸۹ تیم ورودی، ۷۸ تیم به قرارداد سرمایه‌گذاری رسیدند؛ یعنی ۱٫۹ درصد کل متقاضیان. جدول زیر تعداد تیم‌های باقی‌مانده پس از هر مرحله را نشان می‌دهد. اعداد، نتیجه غربالگری پیاپی‌اند و لزوماً کیفیت کل تیم‌های خارج‌شده را توصیف نمی‌کنند.

از تیم‌های ثبت‌نام‌شده، ۲۲۱۴ تیم معادل ۵۴٫۲ درصد خارج از تهران و ۱۸۷۵ تیم معادل ۴۵٫۸ درصد در تهران بودند. این پراکندگی در پرتفوی نهایی نیز دیده می‌شود: ۴۸ تیم خارج از تهران و ۳۰ تیم در تهران قرار داشتند. اصفهان با ۱۳ تیم، پس از تهران بیشترین سهم استانی را داشت. در میان ۷۸ تیم سرمایه‌پذیر، ۱۸ تیم دست‌کم یک بنیان‌گذار زن داشتند.

پرتفوی ۱۷ حوزه فعالیت را در بر گرفت. محتوا و صنایع خلاق با ۲۰ تیم، تجارت الکترونیک با ۱۰ تیم و بازی و سرگرمی با ۹ تیم، سه حوزه پرشمار بودند. حوزه‌های دیگر شامل آموزش، کشاورزی و محیط‌زیست، سلامت، فناوری مالی، هوش مصنوعی و موضوعات تخصصی دیگر بودند. ترکیب فوق نشان می‌دهد تنوع موضوعی وجود داشت، هرچند شمار تیم‌ها در چند حوزه بیشتر بود.

 سرمایه‌گذاری انجام‌شده و سرنوشت پرتفوی

مجموع سرمایه‌گذاری انجام‌شده در ۷۸ تیم در متن کتابچه ۱۰ میلیارد و ۳۷۶ میلیون تومان آمده است. این مبلغ با سرمایه اولیه ۱۱٫۵ میلیارد تومان یکسان نیست: یکی منابع آغاز پروژه و دیگری مبلغ تخصیص‌یافته به تیم‌هاست. با گذشت بیش از پنج سال، ۳۹ تیم فعالیت خود را متوقف کرده بودند. از ۳۹ تیمی که فعالیت داشتند، سرمایه‌گذاری در ۸ تیم از طریق فروش یا واگذاری تعیین تکلیف شد و ۳۱ تیم فعال در پرتفوی باقی ماندند.

۶ تیم از ۷۸ تیم، بر مبنای ارزش‌گذاری‌های گزارش، رشد ارزشی دست‌کم ده‌برابری نسبت به ارزش مبنای سرمایه‌گذاری را تجربه کرده‌اند؛ حدود ۸ درصد پرتفوی. این سنجه به ارزش شرکت‌ها اشاره دارد و نباید به‌طور خودکار با ضریب بازده نقدی سهم پروژه یا بازده تحقق‌یافته سرمایه‌گذاران یکی دانسته شود.

 ارزش‌گذاری پایان دوره و محدودیت تفسیر

برای سنجش ارزش پرتفوی، کتابچه میان سرمایه‌گذاری‌های خارج‌شده و تیم‌های باقی‌مانده تفکیک قائل می‌شود. برای فروش یا واگذاری، ارزش معامله و برای ۳۱ تیم فعال در پرتفوی، آخرین ارزش‌گذاری معتبر ناشی از مرحله جذب سرمایه مبنای محاسبه قرار گرفته است. ارزش برآوردی سهام باقی‌مانده حدود ۸۷ میلیارد تومان و منابع نقدی پایان پروژه ۵٫۴ میلیارد تومان گزارش شده؛ جمع آن‌ها حدود ۹۲ میلیارد تومان است.

نسبت این رقم به ۱۱٫۵ میلیارد تومان سرمایه اولیه حدود هشت برابر است، اما «ارزش برآوردی» با «بازده تحقق‌یافته» تفاوت دارد. بخش عمده عدد ۹۲ میلیارد تومان هنوز در قالب سهام شرکت‌های فعال قرار دارد. ارزش‌گذاری آخرین دور جذب سرمایه، تضمین قیمت فروش آتی نیست و نرخ بازده داخلی سرمایه‌گذاران نیز بدون زمان‌بندی جریان‌های نقدی محاسبه نمی‌شود. بنابراین عنوان دقیق این شاخص، ضریب ارزش‌گذاری پرتفوی در پایان دوره گزارش است.

 درس‌آموخته‌های پنج سال اجرا

سرمایه‌گذاری جمعی: تجمیع منابع امکان ساخت پرتفوی متنوع‌تر و استفاده از تجربه و شبکه سرمایه‌گذاران را فراهم کرد. هم‌زمان، تفاوت ترجیح‌ها، افق زمانی و ریسک‌پذیری سرمایه‌گذاران نشان داد تصمیم‌گیری مشترک، هماهنگی مستمر و سازوکار اعتماد لازم دارد.

ایجاد جریان فرصت: جست‌وجوی تیم‌ها در استان‌ها و حوزه‌های تخصصی، دسترسی به فرصت‌هایی بیرون از شبکه‌های مرسوم را ممکن کرد. برگزاری رویداد و ساختن شبکه هزینه‌بر است، اما در این مدل بخشی از زیرساخت انتخاب سرمایه‌گذاری به شمار می‌رفت.

همراهی با تیم‌ها: مدل راهبر و شتاب‌دهی غیرمتمرکز، ظرفیت همراهی با تیم‌های پراکنده را ایجاد کرد. گزارش در عین حال بر تعریف دقیق نقش راهبر، کیفیت همراهی، هم‌راستایی مشوق‌ها و سنجش اثر این خدمت تأکید می‌کند.

ساختار حقوقی و خروج: استفاده از ظرفیت یک صندوق پژوهش و فناوری بخشی از مسائل مالی و حقوقی تعدد سرمایه‌گذاران را مدیریت کرد، اما بر سرعت برخی فرایندها نیز اثر گذاشت. مسیر پایان فعالیت صندوق، انتقال سهام و خروج سرمایه‌گذاران باید از آغاز مدل طراحی شود. گزارش‌دهی منظم به سرمایه‌گذاران و انتشار آموخته‌ها نیز از اجزای مدیریت یک پروژه چندساله است.

تجربه پروژه ملی ۱۰۰ استارت‌آپ نشان می‌دهد مقیاس سرمایه‌گذاری اولیه تنها با افزایش منابع مالی شکل نمی‌گیرد؛ به جریان گسترده فرصت، انتخاب چندمرحله‌ای، مدیریت پرتفوی، همراهی با تیم‌ها و سازوکار خروج نیاز دارد. پروژه در پایان دوره اجرایی خود از ۴۰۸۹ متقاضی به ۷۸ سرمایه‌گذاری رسیده و پرتفویی با نتایج متفاوت بر جای گذاشته است. برای قضاوت درباره نتیجه مالی، باید ارزش برآوردی سهام را از منابع نقدی و بازده نهایی سرمایه‌گذاران جدا نگاه داشت.