بومی‌سازی موفق زنجیره دانش‌فنی در حوزه آفت‌کش‌های غیر سمی نوین

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو، کارشناسان در نشست علمی «امنیت غذایی و مدیریت تلفیقی آفات» با بیان این‌که ۳۵ تا ۴۰ درصد محصولات کشاورزی در جهان به علت آفات از بین می‌روند، معتقد بودند در این شرایط، گذار از «ریشه‌کنی کور و پر خطر» به‌سمت «مدیریت هدفمند و بیولوژیک» به یک الزام فناورانه بدل شده است و می‌توان با برنامه پیش‌آگاهی، به‌طور هدفمند زمان سمپاشی آفات را با استفاده از داده‌های محیطی تعیین کرد.

مریم خضری؛ دانشیار موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور در این نشست درباره مدیریت تلفیقی آفات (IPM) و تأثیر آن بر امنیت غذایی اظهار کرد: در این‌جا منظور از آفات، بندپایان زیان‌آور شامل حشرات، کنه‌ها، جوندگان، پرندگان و عوامل بیماری‌زا و علف‌های هرز است که این موجودات زنده می‌توانند به‌طور مستقیم و غیر مستقیم بر امنیت غذایی تأثیر فراوانی داشته باشند.

وی با بیان این‌که همواره گیاه‌پزشکان کوشیده‌اند به هر وسیله ممکن از بروز و شدت این عوامل جلوگیری کنند، خاطرنشان کرد: خساراتی که این آفات می‌توانند بر تولیدات گیاهی داشته باشند به‌صورت مستقیم و غیر مستقیم است؛ به‌صورت مستقیم سبب کاهش تولید و عملکرد کشاورزی می‌شوند که همیشه بیشترین تأثیر را در کاهش تولید شاهد هستیم.

این دانشیار موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور ادامه داد: این آفات می‌توانند بر روی کیفیت محصولات هم تأثیر داشته باشند، که در نتیجه، سبب کاهش بازارپسندی محصولات می‌شوند و در برخی مناطق هم آفات می‌توانند با ایجاد محدودیت اجازه ندهند برخی محصولات کشت شوند.

کاهش عمر انبارداری از عوارض آفات گیاهی

خضری با اشاره به اهمیت فراوان این موضوع در خصوص محصولات استراتژیک، گفت: کاهش عمر انبارداری از دیگر عوارض آفات گیاهی است و این موضوع سبب تهدید جدی برای امنیت غذایی می‌شوند و حتی این آفات خساراتی به جنگل‌ها و منابع طبیعی کشور وارد می‌کنند.

وی درباره خسارات غیر مستقیم آفات به محصولات و تولیدات کشاورزی، توضیح داد: زمانی که محصولات کشاورزی با هجوم آفات روبه‌رو می‌شوند باید با اعمال مجموعه روش‌های مدیریتی که نیازمند منابع مالی است مانع از ورود این خسارات شد، البته این اقدام، افزایش هزینه‌های تولید را به‌همراه دارد که به‌دنبال آن درآمد کشاورز کاهش می‌یابد و قیمت مواد غذایی افزایش و قدرت خرید مردم کاهش می‌یابد.

این دانشیار موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور، با اشاره به آلودگی‌های محیط زیستی در زمان استفاده از سموم شیمیایی ادامه داد: این آفات گیاهی و سموم شیمیایی در سطح بین‌الملل هم در صادرات تأثیرات منفی دارند و می‌توانند تجارت‌های جهانی کشور را محدود کنند.

خضری افزود: زمانی که یک مزرعه، باغ یا گلخانه دچار آفت شود نخستین پرسشی که کشاورز از ما می‌پرسد این است که از چه سمی استفاده کنم؟ باید گفت واقعیت این است که در مدیریت تلفیقی آفات آخرین ابزاری که استفاده می‌شود آفت‌کش‌ها هستند.

آستانه زیان اقتصادی مهم‌ترین مسأله در مدیریت تلفیقی آفات

وی درباره تعریف مدیریت تلفیقی آفات گفت: می‌توان گفت مدیریت تلفیقی آفات یک رویکرد چندجانبه پیشگیرانه و پایدار است و ابعاد مختلف را در بر می‌گیرد در این شیوه تأکید اصلی بر پیشگیری است و روش‌هایی که اعمال می‌شود باید به‌صورت پایدار باشد به سیستم هم آسیب نزند در مدیریت تلفیقی آفات چیزی که برای ما اهمیت دارد این است که آستانه زیان اقتصادی در نظر گرفته شود.

این دانشیار موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور، درباره تعریف آستانه زیان اقتصادی خاطرنشان کرد: آستانه زیان اقتصادی در واقع سطحی از خسارت است که اقدامات کنترلی توجیه اقتصادی پیدا می‌کند؛ زمانی که یک محصول را کشت می‌دهیم باید هزینه‌ها و پیامد‌ها برآورد شود و در نظر گرفته شود که آیا روشی که استفاده می‌شود توجیه اقتصادی دارد یا خیر؟.

خضری، درباره اهمیت مدیریت تلفیق آفات در امنیت غذایی گفت: در امنیت غذایی آن‌چه هدف است تأمین غذای کافی سالم و برای همگان است در مدیریت تلفیق آفات خسارات وارده سبب کاهش تولیدات کشاورزی می‌شود که این امنیت غذایی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.

۳۵ تا ۴۰ درصد محصولات کشاورزی در جهان به علت آفات از بین می‌روند

وی ادامه داد: براساس آمار‌های جهانی حدودو ۳۵ تا ۴۰ درصد محصولات کشاورزی به علت آفات از بین می‌روند به‌عنوان مثال در ایران با سالانه ۱۱۵ میلیون تُن تولیدات کشاورزی حدود ۴۰ میلیون تُن در گرو مدیریت آفات است اگر مدیریت به‌درستی انجام نشود تولیدات کشاورزی را کم و بیش از دست می‌دهیم.

این دانشیار موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور، درباره غذای سالم در تعریف امنیت غذایی هم گفت: ناگزیریم از کنترل شیمیایی در مدیریت آفات استفاده کنیم اگر مدیریت تلفیق آفات درست و برنامه‌ریزی‌شده انجام شود میزان آفت‌کش‌ها و متعاقب آن باقی مانده سموم در محصولات کشاورزی کاهش می‌یابد.

خضری با بیان این‌که با این روند ریسک برای انسان، حیوان و محیط زیست کاهش می‌یابد، افزود: همچنین حفاظت از آب خاک منابع طبیعی حشرات گرده‌افشان دشمنان طبیعی آفات و بیماری‌ها هم آسیب‌پذیری کمتری خواهند داشت. اگر مدیریت تلفیق آفات هدفمند باشد بسیاری از هزینه‌های غیر ضرور حذف می‌شوند و محصول با قیمت کمتر تولید و وارد بازار می‌شود که این موضوع دسترسی همگانی را امکان‌پذیر می‌کند.

پیشگیری، موضوعی بسیار مهم در مدیریت تلفیق آفات

وی موضوع پیشگیری را موضوع بسیار مهم در مدیریت تلفیق آفات برشمرد و افزود: اگر روش‌هایی اعمال شود که جلوی بروز بیماری گرفته شود از جمله مهم‌ترین این اقدامات رعایت موازین قرنطینه و موارد بهداشتی در این فرآیند جلو هستیم البته این رسالت بسیار مهم بر عهده بخش قرنطینه سازمان حفظ نباتات کشور است.

این دانشیار موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور، در ادامه توضیح داد: یک سری آفات نباتات به‌طور طبیعی با میزان خسارت اندک در کشور وجود دارند که نیازمند کنترل هستند، اما با قطعات گیاهی که وارد کشور می‌شوند از جمله بذر و نهال، آفات و بیماری‌های جدیدی را با خود به‌همراه می‌آورند که این بار مالی را بر ما تحمیل می‌کند، چون اگر در مناطق حساس به این بیماری‌ها کشت شوند می‌توانند طغیان کنند و هزینه‌های مدیریتی بر دوش دولت بگذارد از این‌رو استفاده از مواد تکثیری سالم و گواهی‌شده گام بسیار مهمی است؛ به‌عبارتی از بذر، نشأ و قلمه سالم استفاده کنیم که خود نوعی پیشگیری است.

خضری با اشاره به کشت در خاک یا بستری عاری از عوامل بیماری‌زا به‌عنوان یک عامل پیشگیری‌کننده، خاطرنشان کرد: برای هر یک از آفات براساس بیولوژی آن و چرخه‌ای که بیماری و آفت در عرصه طی می‌کنند، می‌توان اقداماتی تعریف کرد که در مرحله پیشگیری از بروز و شدت خسارت جلوگیری کند.

وی، مهم‌ترین مرحله در مدیریت تلفیق آفات را پایش یا مانیتورینگ دانست و گفت: این‌که مدام مزرعه، گلخانه و باغ پایش شود و با دیدن کوچک‌ترین علائم از آفت آن‌را در همان مراحل نخستین حذف کرد؛ به‌عبارتی بهداشت مزرعه باغ و گلخانه بسیار مهم است باید بقایای گیاهی یا علف‌های هرز خودرو را حذف کرد، چون در بسیاری از موارد اینها به‌عنوان میزبان عوامل بیماری‌زا عمل می‌کنند و پناهگاهی برای دوره سپری زمستان‌گذرانی آنها می‌شوند.

این دانشیار موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور با تأکید بر اهمیت مدیریت خاک تصریح کرد: اگر خاک سالم با تهویه مناسب و زهکشی خوب باشد همچنین غنی از عناصر مورد نیاز برای تغذیه گیاه باشد در این‌صورت گیاه سالم و طبیعی توان دفاعی بیشتری در برابر آفات دارد.

خضری با بیان این‌که درباره آفات خاک‌زی مدیریت خاک اهمیت فراوانی دارد، گفت: باید سابقه بیماری و حضور آن آفات را در مزرعه یا باغ داشته باشیم تا قبل از انجام کشت آنها حذف شوند. همچنین باید به مدیریت آبیاری توجه کرد؛ این‌که آبیاری به چه صورتی باشد و به چه میزان انجام شود؟ بسیاری از آفات و بیماری‌ها در تنش خشکی وارد میزبان می‌شوند هم اکنون مشکلی که در خصوص بیماری‌های زوال درختان میوه داریم آن است که در نقاط مختلف کشور به‌ویژه اصفهان و استان مرکزی به‌علت تنش خشکی این مشکلات ایجاد شده است. این‌که به‌دنبال آفات بگردیم عامل ثانویه است با تغذیه و آبیاری مناسب بسیاری از آفات فرصت ایجاد خسارت پیدا نمی‌کنند.

برنامه پیش‌آگاهی؛ تعیین هدفمند زمان سمپاشی آفات با استفاده از داده‌های محیطی

وی درباره برنامه پیش‌آگاهی و شروع آن در سال‌های اخیر در کشور خاطرنشان کرد: بر اساس این برنامه می‌توان به زمانی که بیماری بروز یا شدت می‌یابد و یا زمان اوج خسارت حشره آفت است پی ببریم و سمپاشی را در زمان مناسب انجام دهیم به‌عبارتی سمپاشی در اوج فعالیت آفت هدفمند انجام می‌شود.

این دانشیار موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور، پیش‌آگاهی را از ابزار‌های مهم در مدیریت نوین آفات دانست و گفت: به‌عنوان مثال ما درباره بیماری‌ها یک سری داده‌های محیطی مختلفی نظیر رطوبت و حرارت (از مهم‌ترین موارد) داریم در برخی بیماری‌ها میزان تابش نور خورشید یا حتی وزش باد و هر عامل مرتبط با محیط زیست در نظر می‌گیرند.

خضری با بیان این‌که داده‌های زیستی هر داده‌ای مربوط به میزبان یا آفت را شامل می‌شود، تصریح کرد: داده‌های اپیدمیولوژیک یعنی تمام شرایطی که می‌تواند در کنار یکدیگر قرار گیرند که به اپیدمی یا شیوع آن آفت منجر شود همگی را باید در کنار یکدیگر باشند سپس این داده‌ها به برنامه داده می‌شود و مشخص می‌شود در این بازه زمانی خطر ایجاد یا گسترش بیماری وجود دارد و سمپاشی در موعد مقرر انجام می‌شود و در نتیجه، از انجام سمپاشی‌های غیر ضرور هم جلوگیری می‌شود.

وی با بیان این‌که درباره حشرات آفات وضع متفاوت است، افزود: در این مرحله بیشتر داده‌های دمایی مد نظر است یک شاخص به نام GDD وجود دارد؛ یعنی میزان نیاز گرمایی هر آفت چه میزان است برای آن‌که بتواند زندگی‌اش را کامل کند این موضوع درباره آفات مختلف در آزمایشگاه به‌دست آورده می‌شود داده‌ها به برنامه داده تا مشخص شود GDD چه زمانی کامل شده است؟ هدف از همه این اقدامات این است که کشاورز یا کارشناس بداند زمان مناسب برای اقدام کنترلی چه زمانی است.

این دانشیار موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور، حسگر‌های دما و رطوبت، ایستگاه‌های هواشناسی دیجیتال و تصاویر ماهواره‌ای پهپادها، GIS سنجش از دور و هوش مصنوعی را از فناوری‌های به‌کار رفته برای پیش‌آگاهی عنوان و خاطرنشان کرد: این فناوری‌های نوین کمک می‌کند که بتوانیم بدون تماس با گیاه و میزبان داده‌ها را از محیط دریافت کنیم.

تعیین هدفمند زمان سمپاشی موفق آفات کرم سیب و خوشه‌خوار انگور، با برنامه پیش‌آگاهی در کشور

خضری ادامه داد: در ایران، سازمان حفظ نباتات کشور با همکاری مرکز تحقیقات گیاه‌پزشکی در سال‌های اخیر اقدامات خوبی را انجام داده است هم‌اکنون برای آفات کرم سیب، خوشه‌خوار انگور، چوب‌‎خوار پسته و کرم ساقه‌خوار برنج این پیش‌آگاهی وجود دارد در مورد بیماری‌های زنگ زرد گندم و سفیدک داخل سیب‌زمینی چند سالی است از مدل پیش‌آگاهی استفاده می‌شود.

وی درباره مضرات استفاده از سموم مصرف غیر ضرور هم توضیح داد: مصرف غیر ضرور سموم سبب افزایش هزینه تولید، مقاومت آفت به سموم، حذف حشرات مفید و گرده‌افشان و ریسک باقی‌مانده سموم در محصولات و آلودگی محیط زیست می‌شود. کشاورز چندین سال از یک سم استفاده می‌کند پس از گذشت چند سال دیگر سم بر روی آن آفت کارآیی ندارد و علت آن هم مقاومت آفت در برابر آن سم است.

این دانشیار موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور، با بیان این‌که با همه این مضرات ناگزیر به استفاده از سموم شیمیایی هستیم، گفت: در سازمان حفظ نباتات فهرستی از آفت‌کش‌های مجاز وجود دارد که به‌روزرسانی می‌شود ممکن است براساس نتایج تحقیقات برخی سموم حذف و برخی اضافه شوند. دوز صحیح، پوشش مناسب، توجه به دوره کارنس همگی مواردی است که بر روی سموم ذکر شده است.

خضری، درباره برداشت‌های نادرست از مدیریت تلفیق آفات هم توضیح داد: گاهی اوقات گفته می‌شود مدیریت تلفیق آفات یعنی مدیریت آفت، بدون کاربرد سم در حالی‌که در مواردی ناچار به استفاده از سم به‌صورت هدفمند هستیم. یک باور نادرست دیگر این‌که در مدیریت تلفیق آفات هر چه از روش‌های مختلفی استفاده کنیم مدیریت بهتری خواهیم داشت که این نادرست است باید بیولوژی آفت و چرخه زیست آن و زمان حساس گیاه و تعامل سموم را داشته باشیم تا سمپاشی از نظر اقتصادی مقرون به‌صرفه باشد.

وی ادامه داد: یک برداشت نادرست دیگر آن است که هر چه آفت کمتر باشد بهتر است، که این اشتباه است ما مجاز نیستیم یک موجود زنده را در اکولوژی از بین ببریم؛ چون اینها با تعامل می‌توانند سبب تعادل در محیط شوند بنابراین هدف، صفر کردن آفت نیست باید در سطحی حفظ شوند که مانع خسارت اقتصادی نشوند.

تدوین دستورالعملی جامع بر روی مدیریت تلفیقی برنج از سال ۱۴۰۲

این دانشیار موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور، گفت: از موارد موفق این موسسه تدوین دستورالعملی جامع از سال ۱۴۰۲ بر روی مدیریت تلفیقی برنج بود در سال نخست در سطح تحقیقاتی ۱۰ هکتاری انجام شد و با توجه به نتایج رضایت‌بخش با کمک سازمان حفظ نباتات کشاورزان بیشتری تشویق و این سطح به ۵۰۰۰ هکتار تسری یافت، هدف این است در تولید برنج سمی استفاده نشود یکی از روش‌ها به‌زراعی است یعنی استفاده از محصولات سالم نظیر نشأ، بذر و تغذیه اصولی. برای مهم‌ترین آفت برنج که همان کرم ساقه‌خوار برنج است دو کار انجام شد یکی استفاده از تله‌های نوری و فرمونی که شکار انبوه آفت را به‌همراه دارد و دیگری کنترل بیولوژیک کرم ساقه‌خوار برنج با زنبور تریکوگراما و در مورد مهم‌ترین بیماری برنج به نام بلاست برنج با قارچ‌کش بیولوژیک «کانگ‌می» که اساس آن باکتری مهار زیستی باسیلوس سوبتیلیس است استفاده شد.

در ادامه نشست، جمیله سالار آملی؛ استاد تمام دانشگاه تهران و رئیس مرکز تحقیقات سلامت مواد بیولوژیک، غذا و دارو، در سخنرانی خود با موضوع «استاندارد‌های سلامت و ایمنی زیستی در زنجیره غذا» گفت: معنی مدیریت یکپارچه آفات مشخص است این‌که من در کنترل آفات از روش‌هایی استفاده کنم تا میزان مصرف آفت‌کش‌ها و آسیب‌های ناشی از آن در انسان، دام و محیط زیست به حداقل برسد.

وی ادامه داد: در روش‌های پیشین انتظار می‌رفت با دیدن هر آفتی بلافاصله سمپاشی انجام شود، اما در مدیریت تلفیق آفات باید ابتدا مراحلی طی تا به رأس هرم یا همان استفاده از آفت‌کش رسید در این مسیر باید به عوارض آفت‌کش مسلط بود و این سم به‌موقع و کنترل‌شده استفاده شود.

رئیس مرکز تحقیقات سلامت مواد بیولوژیک، غذا و دارو، با طرح این پرسش که آیا مدیریت تلفیق آفات با امنیت غذایی در ارتباط است؟ گفت: در تعریف بومی این واژه این چنین تعریف می‌شود که تأمین غذا به هر بهایی، اما در واقع چنین نیست بلکه سلامت غذا هم اهمیت دارد که محصول دام سالمی هم خواهد بود.

بومی‌سازی موفق زنجیره دانش‌فنی در حوزه آفت‌کش‌های غیر سمی نوین

مدیریت تلفیق آفات موجب کاهش آسیب به دام و محیط زیست و در نتیجه رسیدن به چرخه امنیت غذایی پایدار می‌شود.

سالار آملی، با بیان این‌که مدیریت تلفیق آفات میزان آسیب را به دام و محیط زیست کم و در نتیجه به چرخه امنیت غذایی پایدار می‌رسیم، تصریح کرد: در دامپزشکی وقتی از کنترل آفات صحبت می‌شود نخستین چیزی که به اذهان متبادر می‌شود باقیمانده سموم در کره و پنیر، این‌که آفت‌کش به وفور در آن وجود داشته باشد افزون بر این دام هم از آفات آسیب می‌بیند و صنعت دامداری متأثر از آفات و حتی بیماری‌های مشترک میان انسان و دام (زئونوز) است. چند بیماری مشترک میان انسان و دام وجود دارد که از آن جمله تب کریمه کنگو است که از ابتدای سال تاکنون چندین فوتی ناشی از ابتلاء به این بیماری داشته‌ایم.

‌

نمی‌توان امنیت غذایی را بدون کنترل واسطه‌ها داشته باشیم

وی با بیان این‌که دام در حلقه واسط ایمنی زنجیره غذایی قرار دارد، گفت: بحث در این‌جاست که ما باید غذا را از محل خودش تولید محصولات دامی سالم تولید و بر سر سفره قرار دهیم که این تنها از دام سالم تأمین می‌شود باید به دام خوراک خوب داده شود؛ آفاتش کنترل شود تا در نهایت محصول خوبی حاصل شود بنابراین نمی‌توان امنیت غذایی را بدون کنترل واسطه‌ها داشته باشیم.

این استاد تمام دانشگاه تهران، از علل توجه جهانی به سمت مدیریت تلفیق آفات را بروز مقاومت در برابر آفات دانست و خاطرنشان کرد: هم‌اکنون برای تب کریمه کنگو، ریباویرین اثری ندارد پس به‌سمت آفت‌کش‌های جایگزین می‌روند، اما نمی‌توانند در سطح کشوری عمل کنند، چون مدیریت کشوری وجود ندارد.

سالار آملی با بیان این‌که در صنعت، شیوه و مرام بازار یکپارچه مواد صنعت در حال نقش‌آفرینی است، ادامه داد: با گذاشتن وسایل، امکانات و آوردن فناوری‌های مختلف، آفت‌کش‌هایی که مقاومت کمتری دارند و وارد کردن نانو و گذاشتن واکسن‌های مختلف صنعت در حال نقش‌آفرینی است.

وی با بیان این‌که ایران درباره مقابله با مایت، دو کنه و دو مگس حرف‌های خوب برای جهان دارد، در ادامه با طرح این پرسش که هم‌اکنون دنیا چه می‌کند؟ افزود: در چهار کشور استرالیا، کوبا، برزیل و هند اقدامات خوبی انجام شده است در استرالیا با یک برنامه ملی تحت‌عنوان Animal Plan کار را آغاز کرده‌اند در ابتدا مشکل را شناختند سپس برای مشکل برنامه ملی طراحی کردند و به‌دنبال راه حل رفتند که یکی از آنها همان واکسن بود، اما راه حل را منطقه‌ای و ایالتی اجرا کردند که شاید از این جهت برای ایران الگو باشد.

رئیس مرکز تحقیقات سلامت مواد بیولوژیک، غذا و دارو، با بیان این‌که کوبا و استرالیا با همه قدرتشان، هدفشان یک آفت کنه بود، گفت: ظاهراً کوبا در ابتدا با یک آفت‌کش جمعیت کنه را به حداقل رساند و سپس برنامه‌های تلفیقی خود را پیاده کرد.

تأکید فائو بر ضرورت وجود یک آزمایشگاه اختصاصی برای پایش آفات در هر کشوری

سالار آملی افزود: فائو نیز به‌جای کار بر روی تک تک آفت‌کش‌ها یک گایدلاین نه تنها برای دام بلکه برای گیاهان هم برای کشور‌های مختلف تدوین کرده است (برای کشور‌ها هدف گذاشته و مطابق هدف ابزار تعیین کرده است). تأکید فائو بر این است که هر کشور باید یک آزمایشگاه اختصاصی برای پایش آفات کشور خودش داشته باشد که بتواند به‌موقع مقاومت‌ها را حداقل در جمعیت دامی تشخیص دهد.

وی با اشاره به تفاوت جمعیت دامی با گیاهی گفت: دام موجودی متحرک است و با ییلاق و قشلاق می‌تواند آفت را از جنوب به کوه‌های البرز منتقل کند دام‌ها برخلاف گیاهان با یکدیگر در تماس هستند حداقل کاری که می‌توان در کشور برای جلوگیری از سرایت آفت کرد این است که مراتع را نوبتی کرد تا سیکل رشد کنه را در مراتع مختلف قطع کرد هر دفعه زمانی که مرتع تخم انگل، لارو و یا در حال تکثیر است دام جدیدی وارد مرتع نشود.

این استاد تمام دانشگاه تهران، درباره موانع و فرصت‌ها خاطرنشان کرد: ماهیت پیچیده آفات در دامپزشکی از پیچیدگی‌های آن است آفات در دامپزشکی چند میزبانه هستند و اگر بخواهیم آفتی را کنترل کنیم ناچاریم در ۲ تا ۳ میزبان آن‌را کنترل کنیم.

سالار آملی مسائل بعدی را شرایط اقلیمی و تنوع زیستی دانست که سبب تهاجم آفات شده است و ادامه داد: همین موضوع، کنترل آفات را با مشکلات عدیده‌ای روبه‌رو کرده است. مسأله دیگر بیماری‌های مشترک میان انسان و دام (زئونوز) است که آفات به‌ویژه کنه‌ها یا ناقلند و یا حامل.

آفات دامپزشکی یک هدف ثابت نیستند و جمعیت حاصل تعامل پیچیده میان آفات، میزبان محیط و زمان است

وی افزود: پیام این است که آفات دامپزشکی یک هدف ثابت نیستند و جمعیت حاصل تعامل پیچیده میان آفات، میزبان محیط و زمان است. از دیگر موانع، منابع و فشار‌های اقتصادی دامدار است؛ برای مثال من نمی‌توانم به دامدار بگویم با مدیریت تلفیق آفات تا ۳ ماه دیگر جواب خواهی گرفت مگر آن‌که خسارت ناشی از آن جبران شود.

رئیس مرکز تحقیقات سلامت مواد بیولوژیک، غذا و دارو، مهم‌ترین مسأله را موفقیت در جامعه‌ای دانست که منافع دامدار را حفظ کند، در ادامه درباره انتظارات مصرف‌کننده هم گفت: مصرف‌کننده تا چه میزان حاضر است نبود محصولات لبنی را برای مدیریت آلودگی آفات در این محصولات بر سر سفره تحمل کند؟ مصرف‌کننده محصول سالم و عاری از آلایندگی و با قیمت مناسب را می‌خواهد.

سالار آملی با بیان این‌که در مدیریت تلفیقی آفات در فرهنگ جامعه باید این سیاست تأثیر داشته باشد، تصریح کرد: از دیگر موانع، محدودیت‌های فناوری و دانش است ما دسترسی محدودی به فناوری‌های نوین داریم و با کمبود داده مواجه هستیم تا بتوان براساس سیستم کامل پایش مرتب دام را از نظر آفت و مقاومت به آن پایش کنیم.

وی سیاستگذاری و استاندارد‌های دوگانه را از دیگر موانع برشمرد و افزود: تا زمانی که سیاست واحدی در مدیریت تلفیق آفات نداشته باشیم و حاکمیت از این موضوع حمایت نکند موفق نخواهیم بود همه اجزاء حاکمیت باید یکدیگر را بشناسند و یک قانون بدهند.

این استاد تمام دانشگاه تهران با اشاره به چالش‌های محیط زیستی و اقلیمی گفت: در این خصوص باید آماده بود. آفت خودش را در برابر شرایط اقلیمی هماهنگ و مقاوم می‌کند ما نیز باید آمادگی مقابله تهاجم گسترده آفات را داشته باشیم. موانع اجرایی و اداری سنگین از دیگر موانع موجود است که باید بین بخش‌ها هماهنگی لازم ایجاد شود وقتی مسأله ملی مطرح می‌شود باید همه ارکان نظام در کنار هم باشند از حیطه دانشگاه خارج می‌شود موضوع امنیتی و بهداشتی می‌شود.

سالار آملی، وجود فرآیند‌های پیچیده چند بخشی، عدم توجه به چالش‌های جهانی و اقلیمی، سیاستگذاری‌های ضعیف، فناوری و داده‌های ناکافی، رفتار آگاهی مصرف‌کننده، تعارض منافع اقتصادی و شکاف میان دانش و اجرا را از علل عدم موفقیت در مدیریت تلفیق آفات در بخش دام دانست.

فاصله بخش‌های اجرایی، تحقیقاتی و دانشگاهی از یکدیگر

میثم صمدی‌پور، مدیر اداره حفظ نباتات جهاد کشاورزی استان البرز نیز در این نشست با نگاهی به الزامات قانونی و چالش‌های میدانی حفظ نباتات در کشور. گفت: به‌علت سیاست‌های اشتباه، بخش‌های اجرایی، تحقیقاتی و دانشگاهی از یکدیگر فاصله دارند درحالی‌که همه این بخش‌ها باید در کنار یکدیگر و کشاورز و دامدار باشند.

وی، علت آن‌که هنوز فعالیت‌های بیولوژیک و غیر شیمیایی در کشور برای کشاورز و دامدار جا نیفتاده را رها کردن موضوع دانست و خاطرنشان کرد: باید در این رابطه حمایت‌های جدی انجام شود هم‌اکنون آفات پروانه‌ای و شب‌پره بیش از ۶۰ تا ۷۰ درصد آفات کشور را تشکیل می‌دهند که باید به کشاورز در این ارتباط یارانه تعلق بگیرد.

مدیر اداره حفظ نباتات جهاد کشاورزی استان البرز، با بیان این‌که برای کشاورز مسائل اقتصادی مهم است و باید راهکاری ارائه شود که کشاورز BT را سم بداند، در ادامه خلاصه‌ای از مجموعه فعالیت‌های انجام شده در استان البرز را ارائه کرد و گفت: استان البرز نزدیک به ۱۰۵ هزار تُن صادرات محصولات سبزی و صیفی را بیشتر به کشور‌های اوراسیا و اروپایی دارد البته در سال ۱۴۰۴ به‌علت بروز وقایعی این میزان به ۹۸ هزار تُن کاهش یافت و هم‌اکنون ۵۲ هزار و ۸۰۰ تُن سبزی و صیفی به کشور‌های اوراسیا و اروپایی صادر کرده‌ایم که با ۶ برابر کردن آن میزان واقعی صادرات دیگر استان‌ها هم حاصل می‌شود.

رهاسازی سنتی و هزینه‌بر زنبور تریکوگراما و براکون برای مبارزه با آفات

صمدی‌پور با اشاره به رهاسازی حشرات مفید نظیر زنبور تریکوگراما و براکون ادامه داد: این حشرات می‌توانند آفت پروانه‌ای نظیر غوزه پنبه نظیر توتا، کرم سیب و کرم گلوگاه انگور را مهار کند، اما روش رهاسازی بسیار هزینه‌بر و مشکل‌ساز است باید روش‌های قدیمی را اصلاح کرد، چون هزینه کارگری بسیار بالاست.

وی با بیان این‌که برای محصولات غیر شیمیایی و بیولوژیک باید از روش‌های نوین استفاده کرد، تصریح کرد: هم‌اکنون شماری بر روی پهپاد برای رهاسازی حشرات کار می‌کنند در برزیل و کشور‌های اروپایی این کار انجام شده است در ایران نیازمند تحقیقات بیشتری است.

مدیر اداره حفظ نباتات جهاد کشاورزی استان البرز، با بیان این‌که در این زمینه در حال انجام تست‌های اولیه هستند و در صورت ثبت آن انقلابی در مبارزه با آفات کرک ساقه‌خوار برنج می‌شود، افزود: انسان‌ها به گیاه‌پزشکان در سه نوبت نیاز دارند؛ می‌توان با محصولات بیولوژیک هزینه‌های سمپاشی غیر شیمیایی و بیولوژیک را برای کشاورز کاهش داد.

صمدی‌پور یادآور شد: سامانه جامع پایش عوامل خسارت‌زایی سازمان حفظ نباتات یک سامانه پویا و فعالی است ایستگاه‌های ردیابی حشرات داریم در استان‌ها تنها برای کرم سیب و کرم مینوز گوجه‌فرنگی و کرم خراط با استفاده از علم روز دما و میزان بارندگی ثبت می‌شود و با استفاده از این داده‌ها به کشاورز گفته می‌شود چه زمانی بهترین زمان برای مبارزه با آفات است که این به کاهش مصرف سموم و مصرف صحیح آن منجر می‌شود.

پیام‌آوران شیمیایی طبیعت، گذار از آفت‌کش‌های پرخطر به کشاورزی دقیق و پایدار

در ادامه نشست، محمدهادی قاسمی، عضو هیأت علمی جهاد دانشگاهی تهران و دبیر علمی نشست درباره سخنرانی خود با موضوع آفت‌کش‌های غیر سمی نوین، با بیان این‌که تأمین امنیت غذایی پایدار، صرفاً به‌معنای افزایش تُناژ تولید نیست، بلکه متضمن سلامت خاک، حفظ چرخه‌های زیستی و عرضه محصولات سالم و عاری از سموم خطرناک است، در ادامه اظهار کرد: امروزه اتکای سنتی و تقویمی به سموم اگرومیکال (شیمیایی)، کشاورزی را با بحرانی سه‌گانه مواجه کرده است از آن جمله بروز مقاومت ژنتیکی در آفات، حذف دشمنان طبیعی و طغیان ثانویه آفات و آلودگی اکوسیستم‌های آب و خاک است.

وی ادامه داد: علاوه بر این، نقض استاندارد‌های بیشینه باقی‌مانده آفت‌کش‌ها (MRLs) تهدیدی جدی برای سلامت عمومی و مانعی بزرگ در برابر صادرات محصولات کشاورزی به بازار‌های بین‌المللی ایجاد کرده است. در چنین شرایطی، گذار از «ریشه‌کنی کور و پر خطر» به‌سمت «مدیریت هدفمند و بیولوژیک» به یک الزام فناورانه بدل شده است.

این عضو هیأت علمی جهاد دانشگاهی تهران با بیان این‌که سمیوکمیکال‌ها، الفبای ارتباطی بندپایان هستند، خاطرنشان کرد: پاسخ بنیادین علم به این چالش، بهره‌گیری از سمیوکمیکال‌ها (Semiochemicals) یا مولکول‌های پیام‌رسان است. این ترکیبات که به زبان ارتباطی حشرات شهرت دارند، به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند.

فرومون‌ها و آللوکمیکال‌ها زبان ارتباطی حشرات

قاسمی، فرومون‌ها و آللوکمیکال‌ها را از آن جمله برشمرد و افزود: فرومون‌ها، پیام‌های شیمیایی درون‌گونه‌ای که میان افراد یک گونه (به‌ویژه برای جفت‌یابی و نشانه‌گذاری) رد و بدل می‌شوند و آللوکمیکال‌ها، پیام‌های میان‌گونه‌ای، از جمله ترکیبات فرارِ القایی که خود گیاه پس از آسیب‌دیدن آزاد می‌کند تا حشرات پارازیتوئید و شکارگر طبیعی را به کمک بطلبد.

وی در ادامه توضیح داد: فناوری سمیوکمیکال‌ها برخلاف سموم رایج، کاملاً گونه‌ویژه (Target-Specific) عمل می‌کند، برای گرده‌افشان‌هایی نظیر زنبور عسل و سایر گونه‌های مفید بی‌خطر است، در طبیعت تجزیه می‌شود و هیچ باقی‌مانده سمی روی محصول بر جا نمی‌گذارد. مهم‌ترین راهبرد‌های این فناوری شامل پایش زودهنگام تراکم آفت، شکار انبوه (Mass Trapping)، اخلال در جفت‌گیری (Mating Disruption) از طریق اشباع فضا با فرمولاسیون مصنوعی فرومون، و راهبرد «کشش - فشار» (Push-Pull) است.

این عضو هیأت علمی جهاد دانشگاهی تهران درباره تجارب جهانی و دستاورد ملی گفت: تجربیات موفق جهانی اثربخشی این رویکرد را اثبات کرده‌اند، از جمله مهار کرم غوزه پنبه در آمریکا از طریق تلفیق فرومون و تکنیک حشرات عقیم، کاهش بیش از ۸۰ درصدی مصرف سموم پر خطر فسفره در باغات سیب، و کنترل گسترده آفت قرنطینه‌ای Tuta absoluta در مزارع گوجه‌فرنگی حوزه مدیترانه.

قاسمی تصریح کرد: در همین راستا، در داخل کشور نیز پژوهشگران جهاد دانشگاهی تهران موفق به بومی‌سازی زنجیره دانش فنی این حوزه شده‌اند. این فرآیند شامل استخراج و شناسایی شیمیایی اجزای فرومون، سنتز دقیق و رعایت خلوص کایرال، طراحی دیسپنسر‌های رهایش کنترل‌شده و آزمون‌های رفتاری در تونل باد بوده است. با استقرار این بسته‌های فناورانه در مزارع و شالیزار‌ها (از جمله برای مهار آفت کلیدی کرم ساقه‌خوار برنج)، کارآیی میدانی تله‌ها و فرومون‌های تولید داخل با موفقیت به اثبات رسیده است.

وی با تأکید بر ضرورت اقدام منطقه‌ای خاطرنشان کرد: مدیریت پایدار آفات در مرز‌های جغرافیایی یک مزرعه متوقف نمی‌شود. موفقیت نهایی در حفظ امنیت غذایی نیازمند «فرماندهی یکپارچه»، گسترش آموزش و ترویج کشاورزی، و تغییر پارادایم از مولکول‌های مرگبار شیمیایی به مولکول‌های پیام‌رسان هوشمند است.

آمادگی سازمان جهاد دانشگاهی تهران برای ورود به مدل‌های مشارکتی در حوزه فرومون‌های جنسی

این عضو هیأت علمی جهاد دانشگاهی تهران ادامه داد: کاربرد فناوری سمیوکمیکال‌ها در مرز‌های قطعه‌بندی‌شده و خُرد کشاورزی متوقف می‌شود و اقدامات جزیره‌ای در تک‌مزارع کارآیی لازم را ندارد، چون پرواز و جابه‌جایی آفات مقید به مرز‌های مالکیتی نیست. از این‌رو، مهار موفق، پایدار و مؤثر آفات مستلزم استقرار یک «فرماندهی یکپارچه، هماهنگ و رویکرد مدیریتی در مقیاس وسیع منطقه‌ای (Area-Wide Management)» است تا اخلال زیستی و کنترل جمعیت به‌صورت هم‌زمان در کل حوضه زراعی تحقق یابد.

قاسمی، از آمادگی سازمان جهاد دانشگاهی تهران برای ورود به مدل‌های مشارکتی چندبخشی با وزارت جهاد کشاورزی، سازمان حفظ نباتات و تعاونی‌های تولیدی خبر داد و گفت: سازمان جهاد دانشگاهی تهران با تسلط بر زنجیره کامل دانش فنی - از شناسایی، سنتز دقیق و فرمولاسیون سمیوکمیکال‌ها تا طراحی دیسپنسر‌ها و اعتبارسنجی میدانی - به‌عنوان بازویی علمی و عملیاتی آماده ایفای نقش محوری است. با تکیه بر تجارب موفق تجاری‌سازی، این نهاد آمادگی کامل دارد تا در مدل‌های مشارکتی چندبخشی با وزارت جهاد کشاورزی، سازمان حفظ نباتات و تعاونی‌های تولیدی وارد عمل شود، هدایت فنی برنامه‌های مدیریت منطقه‌ای (Area-Wide)، یکپارچه‌سازی پایش آفت و جایگزینی نظام‌مند سموم پرخطر، بستر اصلی این هم‌افزایی راهبردی است.

معاونت پژوهشی و پژوهشکده مطالعات توسعه سازمان جهاد دانشگاهی تهران، در ادامه سلسله نشست‌های تخصصی با عنوان «امنیت غذایی و توسعه پایدار زیست‌بوم»، چهارمین هم‌نشینی علمی را با محوریت چالش‌های «امنیت غذایی و مدیریت تلفیقی آفات» را در دانشگاه تهران برگزار کرد.