تحولات خاورمیانه و رویکردهای متفاوت ایران، ترکیه و قطر

گروه بین الملل «خبرگزاری دانشجو»، ابوذر بهزادی؛ با شروع تحولات خاورمیانه موسوم به بهار عربی و رسیدن دامنه آن به سوریه کشورهای منطقه را برآن داشت تا برای بهره گیری از فرصت های ایجاد شده و ضعف و قوت سیاست خارجی رقبای خود به رقابت منطقه ای بپردازند.  با توجه به این مقوله، همزمان با آغاز تحرکات جدید ، بررسی ماهیت و نوع چینش رفتار منطقه ای به ویژه از منظر کشورهای مهم و اثرگذار نظیر ایران، ترکیه و سایر کشورها واجد اهمیت وافری گشته است. این اهمیت زمانی بیشتر می گردد که دریافت چگونگی وحدت و انسجام راهبردی در میان نخبگان کشورهای مهم منطقه که نمایندگان ملت های خود محسوب می شوند، ابزارها و سمت گیری های سیاست خارجی را جهت داده و زمینه را برای فعال بودن سیاست خارجی فراهم کرده است.

در این میان آنچه که واجد اهمیت است تنوع نگاه و رویکردهای کشورهای منطقه به این تحولات است. کشورهایی چون ایران، ترکیه و قطر که در سطح داخلی درگیر جریانات خیزش در منطقه نیز نشده اند هرکدام با رویکرد و نگاه متفاوتی به دنبال بهره گیری از فرصت های ایجاد شده جهت شکل بخشی به روندها و جریان های موجود بوده اند. ابهام در جهت گیری ایران در آغاز این تحولات و درگیر شدن کشورهای دیگر منطقه مانند سوریه که از متحدان منطقه ای ایران می باشد سیاست خارجی ایران را در وضعیت پیچیده ای قرار داده است. همراه شدن این ابهام با برخی اقدامات غیرمنتظره نظیر عزل منوچهر متکی در حین انجام مأموریت و انتخاب عجولانه و غیرتخصصی وزیر خارجه جدید در نوع خود جالب توجه است.

 

گذشته از آن، ساختار دستگاه سیاست خارجی ایران نیز  به جهت وجود نهادهای متعدد و دوگانه در تصمیم سازی و تصمیم گیری های سیاست خارجی نقش مهمی در ابهامات سیاست خارجی کشور در بهره گیری از تحولات خاورمیانه ایفا کرده است. مجموعه این عوامل و عوامل دیگر باعث شده است تا در شرایطی که ایران همواره به عنوان یک قدرت موثر منطقه ای شناخته می شود سیاست خارجی خود را در برابر کشورهای دیگر منطقه از جمله قطر و ترکیه دچار ضعف بیند؛ کشورهایی که با درک صحیح از فضای حاکم بر منطقه و نظام بین المللی  منافع خود را با رویکردی متفاوت از ایران دنبال کنند.

قطر به عنوان یکی از شیخ نشین های حوزه خلیج فارس که از قدرت چندان قابل توجهی برخوردار نمی باشد تلاش دارد ضمن دور نگه داشتن خود ازآسیب های احتمالی جریانات منطقه از فرصت های ایجاد شده برای ایفای یک نقش کلیدی دیپلماتیک در منطقه بهره گیری نماید. عواملی مانند ریاست کمیته وزرای اتحادیه عرب، کسب یک کرسی در شورای امنیت و حمایت عربستان از قطر در کشورهایی مانند سوریه که سعودی ها از تغییرات سیاسی در آن ها استقبال می کنند مسیر تبدیل شدن قطر به عنوان یک قدرت تأثیر گذار برای ماجراجویی در منطقه را تسهیل می کند. قطر به عنوان یک شیخ نشین کوچک خلیج فارس که جمعیتی کمتر از یک میلیون نفر را در خود جای داده است با استفاده بهینه از درآمدهای سرشار حاصل از منابع نفتی و گاز سعی دارد با بسط روابط تجاری و دیپلماتیک در خارج ضمن تعدیل عوامل آسیب پذیری، خود را به عنوان یک قدرت تأثیرگذار در معادلات منطقه ای مطرح نماید. بعد از کودتای مسالمت آمیز 1995 و به قدرت رسیدن شیخ حمدبن خلیفه آل ثانی قطر تلاش دارد تا با اتخاذ ابتکارات جدید بدون مواجهه جویی با دیگر کشورها و اتخاذ رفتارهای مسالمت آمیز  نقشی تحت عنوان کشوری خواهان صلح  و میانجی برای خود دست و پا کند.در این راستا از جمله اقداماتی که قطر در دستور کار قرار داده است می توان به بازیگری در نقش میانجی و واسط صلح منطقه ای به عنوان یک دیپلمات منطقه ای اشاره کرد.

کشور دیگری که این روزها نقش گسترده ای در معادلات و جریانات منطقه ایفا کرده است ترکیه می باشد که با برخورداری از دولتمردان کارکشته و واقع گرا ضمن درک صحیح از جریانات منطقه ای و بین المللی با مد نظر قرار دادن تحرکات منفعلانه دیگر کشورها به دنبال بهره گیری از فرصت ها می باشد. قطر و ترکیه با مفروض گرفتن ایران به عنوان بازیگری که می تواند به مثابه مانعی در برابر قدرت یابی آن ها باشد سعی در سمت و سو دادن به تحولات سوریه - که از متحدان ایران در منطقه می باشد- دارند که این امر با متزلزل ساختن موقعیت ایران فضا را برای ماجراجویی بیشتر در منطقه ایجاد می کند. ترکیه به عنوان قدرتی نوظهور با دیپلماسی فعالی که در منطقه به راه انداخته تلاش دارد با تغییر ساختار سیاسی منطقه موقعیتی در خور توجه برای خود دست وپا کند. در این راستا می توان به اجلاس استانبول به عنوان یک نشست منطقه ای-بین المللی در رابطه با افغانستان با هدف استفاده از توان منطقه برای پایان دادن به تشنجات و درگیری ها در افغانستان اشاره کرد.