مبانی هویتی و سیاست خارجی ترکیه

گروه بین الملل «خبرگزاری دانشجو»، اردوان محمدی؛ بعد از انحلال حزب فضیلت بنا بر تصمیم دادگاه قانون اساسی ترکیه به دلیل ضدیت با سکولاریسم، درسال2001فرصتی برای اعضای جوانتر و اصلاح طلب حزب منحل شده فراهم شد تا حزب عدالت و توسعه را به رهبری رجب طیب اردوغان راه اندازی کنند.
 

حزب اصل عقیدتی محوری خود را بیش از تأکید بر ایدئولوژی (برخلاف احزاب سابق) بر عملگرایی و خدمت قرار داد و فلسفه حکومت را ابزاری برای عرضه خدمات عمومی در راستای بهبود شرایط اقتصادی ـ اجتماعی و سیاسی تلقی کرد. این مبنای فکری حزب متأثر از تقاضا و خواست رای دهندگان درانتخابات پارلمانی سال 2002بود که در مورد آینده و آرمان‌های ترکیه اتفاق نظر داشتند و خواهان هویتی با رویکرد سرمایه داری، دموکراتیک و کثرت گرا بودند که درآن سکولاریسم بیش از ایدئولوژی تحت حمایت حکومت، محصول طبیعی شرایط اجتماعی و اقتصادی باشد. همچنین رهبران حزب معتقدند که بخش مهمی ازجامعه خواهان  مفهومی از مدرنیته است که نافی سنت نباشد، جهان گرایی آن پذیرای محلی گرایی باشد، عقل باوری آن از معنویت زندگی غافل نباشد و تغییر در آن از بنیادگرایی فارغ باشد.

بنابراین حزب برای حفظ مشروعیت خود در عرصه داخلی اهدافی چند را در جهت عملی کردن در پیش گرفت؛ 1- میهن پرستی مبتنی بر قانون اساسی 2-شناسایی و جذب قومیت ها بخصوص اکراد بر اساس هویت آنان 3- تمرکز زدایی و تلاش برای تقویت سایر مناطق غیر از آنکارا 4-رها سازی دین از قیود حکومت و دفع موانع زندگی دینی.

در عرصه سیاست خارجی، رهبران حزب برای تحقق جامعه ای دموکراتیک و برخوردار از تنوع و تکثر گروههای اجتماعی و نهادهای مدنی، اقتصاد آزاد، تضعیف قدرت نظامیان، دیوانسالاری و دستگاه قضایی که مورد تقاضای حامیان حزب است دو اصل اساسی را در پیش گرفته است؛ 1- گرایش به سمت اروپا برای عضویت در اتحادیه اروپا 2- پیگیری سیاست مشکل صفر (به حداقل ممکن رساندن مشکلات) با همسایگان به مفهوم ایجاد شرایطی صلح آمیز از طریق برقراری علایق تجاری و سیاسی با آنان به خصوص با کشورهای اسلامی.

با توجه به دو اصل مذکور می توان برای ترکیه هویتی دوگانه متذکر شد که رهبران حزب ضمن تأکید بر هویت اسلامی (شرقی) ترکیه در عین حال بر عزم دولت در سودجویی از اصول و ارزش های رایج غربی در راستای پیوستن به اتحادیه ی اروپا پافشاری می کنند. شایان ذکر است که مردم ترکیه این دو لایه هویتی را نه تنها متناقض نمی دانند بلکه آن را بیشتر همزیست و هم پیوند می دانند. این جبهه گیری دوگانه در عرصه سیاست خارجی را دولت مردان ترکیه در راستای اهداف و منافع ملی و افزایش وجهه بین المللی کشور و منطبق بر خواست و علایق ملت می دانند. بنابراین اخلاق و حتی اسلام برای نخبگان حزبی نه یک هدف بلکه ابزاری برای رسیدن به موفقیت در جهت پیشبرد مصالح و منافع ملی تلقی می شود.

 

رهبران حزب تلاش دارند با ورود به اتحادیه ی اروپا به عنوان نماینده تمدن اسلامی هویت اسلامی کشور ترکیه را برجسته و دگرگون سازند، به این ترتیب می توان گفت از نظر مقامات ترک تعامل با اروپا موجب تعمیق و نیز آزادی خودآگاهی اسلامی در ترکیه خواهد شد.

حزب عدالت و توسعه هویت اسلامی ترکیه و هویت اروپایی را نه تنها ناقض یکدیگر که مکمل هم می داند و تأکید دارد که ترکیه دروازه اروپا به جهان اسلام یا دروازه اسلام به اروپا است، لذا در این راستا حزب کوشیده است تا کنفرانس هایی را بین اتحادیه ی اروپا و سازمان کنفرانس اسلامی در استانبول برگزار کند.

از طرف دیگر حزب در جهت هویت شرقی یا اسلامی خود اهدافی چون مناسبات و روابط تجاری و اقتصادی با کشورهای مهم منطقه چون ایران و کشورهای آسیای مرکزی و شیخ نشین های حوزه ی خلیج فارس، شرکت رهبران حزب در اجلاس سران اتحادیه ی عرب و انتقاد دولت مردان از برخی سیاست های غربی در رابطه با منطقه قابل ذکر است. 

در پایان با توجه به موارد فوق الذکر در خصوص مبانی سیاست خارجی ترکیه و دیپلماسی فعالی که کارگزاران سیاست خارجی این کشور در پیش گرفته اند تبدیل شدن ترکیه به یک قدرت تأثیرگذار منطقه ای و پیوستن به اتحادیه ی اروپا در آینده نه چندان دور قابل پیش بینی است.