آيا چين براي ايران نيروي سوم باقي مي‌ماند؟

گروه بین الملل «خبرگزاری دانشجو» - رامین وزیری نمدی؛ با گسترش يافتن فشارها و تحريم‌هاي شكلي و تبليغاتي غرب عليه ايران در چند هفته گذشته، مسئله‌اي كه بار ديگر اذهان و افكار عمومي را در داخل و خارج از كشور به خود مشغول داشته، آينده مناسبات و روابط بين‌المللي ايران در صورت اجرايي شدن قطعي اين تحريم‌هاست.

 

در حالي كه عده‌اي برآنند كه كشورهاي چين و روسيه مانع از اجراي كامل اين تحريم‌ها خواهند شد، برخي ديگر با اشاره به تجربه تاريخي و نوع مناسبات تهران با پكن و مسكو بر اين نظرند كه اين كشورها نه تنها در فرآيند تحريم و انزواي احتمالي ايران، در كنار تهران نخواهند بود، بلكه خود نيز در اين امر مشاركت خواهند كرد.

 

صرف‌نظر از تحليل‌هاي افراطي و تفريطي فوق، نگاه واقع‌بينانه حاكي از نوعي پيچيدگي در اين مسير است.

 

جمهوري اسلامي ايران از آغاز انقلاب اسلامي با تاكيد بر ضرورت حفظ استقلال و مقابله با زياده‌خواهي‌ها، در مقايسه با ساير كشورها سياست خارجي مستقلانه‌تر و در بياني جسورانه‌تر را به نمايش گذاشت؛ اين جهت‌گيري سياست خارجي از همان آغاز بنا به تغيير ماهيت رژيم، اهداف و منافع آمريكا را هدف قرار داد. اين مسئله از آن جهت بود كه آمريكا بتدريج، سرمست از پيروزي در جنگ سرد حوزه منافع خود را وراي مرزهاي اروپايي و آمريكايي (حوزه آتلانتیک) تعريف كرد و در اين شرايط تدوام يك نظام سياسي با ارزش‌هاي متفاوت و منافع مغاير به هيچ عنوان براي واشنگتن خوشايند نبود.

 

اين وضعيت سبب شد تا ايران در جهت‌گيري خود به دنبال نيروي سوم باشد؛ نيرويي كه بتواند در مقابله با آمريكا در يك ائتلاف با ايران بر وزن تقابل بيفزايد و در اين شرايط طبيعي بود كه نيرو يا كشوري مي‌توانست اين نقش را براي ايران ایفا کند كه هم از حيث ارزشي و هم از حيث منافع در برابر آمريكا قرار گرفته باشد.

 

اين نقش در سال‌هاي اخير بعضاً توسط روسيه و چين ایفا شده، اما در شرايط افزايش فشارها عليه ايران بار ديگر اين موضوع از اهميت برخوردار شده است؛ موقعيت ژئوپلتيك جمهوري اسلامي ايران از يك سو و توانايي‌هاي فزاينده آن در تامين انرژي از طرف ديگر مزيت‌هايي است كه نمي‌تواند مورد غفلت چين قرار گيرد.

 

در حالي كه تقريباً افكار عمومي در داخل كشور از نيات بازي روسيه با ايران آگاه شده، اما نقش چين تاكنون به نسبت در هاله‌اي از ابهام باقی مانده است.

 

اين نوشتار بر اين نظر است كه بازي مسكو و پكن در شرايط دشوار در برابر ایران و تلاش براي ماهي‌گيري از آب گل‌آلود، امري حتمي و گريزناپذير است، اما به هيچ روي نمي‌توان با ديدي منفي و خصمانه به اقدام اين دو كشور نگريست؛ چرا كه آنها اولويت را بر منافع ملي خود قرار داده و رفتارهاي خود را نيز بر اين اساس تنظيم مي كنند.

 

آن چيزي كه اهميت دارد درك ایران از موقعيت خود و تلاش براي به كارگيري ابزارهايي است كه پكن و مسكو را ناگريز از حمايت از خود بنمايد.

 

جمهوري خلق چين با وجود حجم عظيم مبادلات اقتصادي با ايران (بازار گسترده مصرفي ايران براي كالاهاي چيني و تامين حجم زيادي از نفت خود از جانب ايران) و رويكرد جهان سوم‌گرايانه و حمايت از كشورهاي در حال توسعه در چشم‌انداز سياسي خود، هيچ‌گاه منافع عظيم اقتصادي و بده‌بستان‌هاي سياسي خود با غرب، بويژه آمريكا را فداي ايران نخواهد كرد.

 

گر چه پكن با هر دو سوي مناقشه مبادلات گسترده‌اي دارد، اما نخبگان اين كشور از اين امر نيز آگاهي دارند كه حمايت از ايران در برابر غرب شايد در كوتاه‌مدت راهگشاي برخي مواضع آنها باشد، اما منافع بلندمدت و پردامنه آنها را در عرصه منطقه‌اي و بين‌المللي هيچ‌گاه تامين نخواهد كرد؛ اين وضعيت‌ آن قدر بديهي است كه ارائه تفسيرهاي مغاير با آن از سوي برخي گروه‌ها و به ظاهر ديپلمات‌ها و سياست‌مداران به نوعي مصداق چشم بستن بر روي واقعيات است.

 

تلاش براي ايجاد انسجام داخلي، اجماع‌سازي ميان نخبگان ابزاری، واقعيت‌پذير كردن جهت‌گيري‌هاي سياست خارجي، زدودن تفكرات غيرمنطقي از سياست خارجي، افزودن بر جايگاه وزارت امور خارجه با حذف نهادهاي موازي، تخصصي‌سازي تحليل‌هاي ارائه شده در مورد كشورها، تجديدنظر در نوع انتخاب سفرا و ديپلمات‌ها، تلاش براي مصالحه و چانه‌زني تا مواجهه، گشودن كانال‌هاي جديد مذاكره براي حذف نيروهاي سوم، ديپلماسي فعال منطقه‌اي در همكاري با همسايگان براي جلوگيري از ارائه رويكردهاي معارض آنها (نمونه عربستان سعودي) راه‌حل‌هاي ميان‌مدت و كوتاه‌مدتي هستند كه مي‌تواند علاوه بر آن كه نقش نيروي سوم كشورهايي چون چين را كاهش دهد، در شرايط اضطراري در جهت كسب حمايت مستمر آنها نيز تا اندازه‌اي موثر باشد.