صنعت سیمان، الگويي مناسب در سال حمايت از توليد ملي

گروه اقتصادي «خبرگزاري دانشجو»؛ سال 1391 شمسی از سوی رهبر معظم انقلاب نامیده شد. نام گذاری این سال با توجه به نام گذاری های سال های گذشته و با توجه به موقعیت بین المللی کشورمان حاکی از توجه ایشان به ضرورت تحول در حوزه اقتصاد و توجه به تولید ملی می باشد.
 
اصولا توانایی یک کشور در تولید کالاهای استراتژیک و زیر بنایی همواره یکی از فاکتورهای مهم  و اساسی در رشد و ارتقای جایگاه اقتصادی یک کشور در سطح بین المللی می باشد و از آن جا که حوزه های اقتصاد، سیاست و فرهنگ با یکدیگر دارای ارتباط تنگاتنگی می باشد، ارتقای موقعیت اقتصادی یک کشور به افزایش قدرت آن در سطح مناسبات بین المللی منجر می شد. سيمان يكي از اين كالاها است كه مي تواند الگويي مناسب براي ساير كالاهي استراتژيك باشد.
 
با وقوع انقلاب اسلامی در کشورمان، توجه ویژه به تولید در امر اقتصاد و رسیدن به خودکفایی در کالاهای اساسی همواره از سیاست های کلان اقتصادی مسئولین کشورمان محسوب می شود.
 
در شرایط فعلی که کشورمان بدلایل واهی مورد فشارها و تحریم های برخی قدرت های غربی قرار گرفته است، لزوم توجه به این امر بیش از گذشته بایستی مورد توجه مسئولین امر قرار گیرد.

 

نگاهی به امر تولید در برخی کالاهای استراتژیک و رسیدن به خودکفایی در آنها نمونه هایی از موفقیت جمهوری اسلامی در این زمینه می باشد. در این نوشتار بر آنیم به چگونگی فرآیند تولید سیمان و رسیدن به خودکفایی در آن به عنوان یکی از نمونه های سیاست های اقتصادی موفقیت آمیز کشورمان اشاره می کنیم.
 
تاریخچه تولید سیمان در ایران: 
 
در ايران از زمان هاي دور در مناطق مرطوب (سواحل شمالي خليج فارس) از نوعي ساروج استفاده شده كه داراي خواص هيدروليكي جالب و مقاومت فشاري بالايي بوده است معروفترين اين ساروج ها ساروج خمير است كه در بندر خمير تهيه مي گرديده و هنوز در تأسيسات بندري بجاي مانده مي توان اين نوع ملات را يافت.
 
اما بطور كلي منظور از سيمان (Cement) را مي توان آن نوع از سيمان هايي دانست كه داراي ريشه آهكي مي باشند به عبارت ديگر سيمان هايي كه ماده اصلي تشكيل دهنده آنها آهك و ماده اوليه اصلي آنها سنگ آهك است. بر اين مبنا سيمان تركيبي از اكسيد كلسيم (آهك) و ساير اكسيدها نظير اكسيد آلومينيم، اكسيد سيلسيم، اكسيد آهن، اكسيد منيزيم و اكسيدهاي قليايي است كه ميل تركيبي با آب داشته و در مجاورت هوا و در زير آب به مرور سخت و داراي مقاومت مي شوند.
 
براي اولين بار در تاريخ توليد صنعتي سيمان، در كشور آلمان در سال 1877 اولين مؤسسه استاندارد سيمان توسط توليد كنندگان سيمان بوجود آمد و پس از آن موسسه استاندارد در انگلستان و آمريكا ايجاد و استانداردهاي سيمان تدوين گرديد تا قبل از سال 1314 ايران وارد كننده سيمان بود اما به دليل آنكه سيمان كالايي ارزان، سنگين و آسيب پذير بوده و هزينه حمل و نقل آن نيز در مقايسه با قيمت سيمان بسيار بالا مي باشد فكر تاسيس كارخانه توليد سيمان در ايران همزمان با شروع طرحهاي عمراني پاي گرفت. بطوريكه نهايتاٌ پس از انجام مطالعات بر روي مواد اوليه كه از سال 1307 آغاز شده بود در سال 1310 قراردادي بين دولت ايران و شركت ايران و سوئد جهت خريد يك كارخانه سيمان با ظرفيت 100 تن در روز از شركت اف. ال. اسميت (F.L. Smith) دانمارك بسته شد. كارخانه مذكور در 8 كيلومتري جنوب تهران و در امتداد كوه هاي بي‌بي شهر بانو احداث گرديد. و در سال 1312 رسماٌ افتتاح شد. اين كارخانه به نام كارخانه سيمان ري ناميده شد از سال 1312 تا سال 1315 ظرفيت توليدي سيمان كشور 100 تن در روز بود و سپس به دليل رشد تقاضا و نياز به مصرف سيمان با خريد خط دوم توليد سيمان با ظرفيت 200 تن در روز از شركت پوليزيوس (polysius) آلمان و راه اندازي آن در سال 1316 به 300تن در روز افزايش يافت.

 

 

سال 88 سال رسیدن جمهوری اسلامی ایران به خود کفایی در این کالای مهم و استراتژیک بود. در این سال ایران با تولید 70 میلیون تن به خود کفایی در این محصول دست یافت.

 

صنعت سیمان ايران با قدمتي 78 ساله به عنوان صنعتی زیربنایی، روند توسعه خود را مستمراً طی كرده است. كشورمان هم اکنون با برخورداري از 67 کارخانه ، 92 خط تولید و ظرفیت بیش از 70 میلیون تن سیمان، از نظر تولید این محصول استراتژیک به خودکفايی رسیده و جزء کشورهای عمده صادرکننده سيمان محسوب می شود.
 
افزایش نیاز به سیمان به واسطه انبوه کارهای عمرانی و زیربنایی در بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، هدف‌گذاری‌های را متوجه اهمیت و ضرورت احداث و راه‌اندازی کارخانه‌هایی برای تولید این محصول نمود که سهم بالایی در فعالیت‌های عمرانی دارد. ظرفیت تولید سیمان در ایران در قبل از پیروزی انقلاب اسلامی حدود 8 میلیون تن بود که با سرمایه‌گذاری انجام شده توسط بخش خصوصی و دولتی این رقم در پایان سال 1387 به 64 میلیون تن رسید که 800 درصد رشد ظرفیت‌سازی تولید سیمان را نسبت به ابتدای انقلاب نشان می‌دهد. همچنین حدود 30 میلیون تن از 64 میلیون تن ظرفیت محقق شده تا پایان سال 1388، در طول فعالیت دولت نهم و با انجام 32 هزار میلیارد ریال سرمایه‌گذاری محقق شده است.

 

 با رسیدن ایران به خودکفایی در صنعت سیمان، زمینه برای حضور واحدهای تولیدکننده سیمان در بازارهای جهانی فراهم شده و بسیاری از این واحدها اکنون در مرحله صادرات قرار دارند. ظرفیت تولید سیمان کشوربراساس برنامه‌ریزی صورت گرفته تا پایان سال نود به 72 میلیون تن افزایش یافت و ایران آمادگی دارد دراین مرحله سالیانه پنج میلیون تن صادرات سیمان داشته باشد.
 
در سند چشم‌انداز20 ساله کشور ظرفیت تولید سیمان 110میلیون تن در سال پیش‌بینی شده است که 20تا 25میلیون تن آن، تولید با هدف صادرات خواهد بود و برای سهولت در این امر در سال 87 اسکله‌های مخصوص صادرات صنعت سیمان در استان‌های خوزستان، بندرعباس، بوشهر و بندر کنگان بوشهر اجرا شد.

 

بومی‌سازی صنعت سیمان در طراحی، فناوری، ساخت، راه‌اندازی و تجهیز از اولویت‌های دولت نهم و دهم در تولید مصالح ساختمانی است. ایران در طول 33سال اخیر طرح‌های بسیاری را با هدف بومی‌سازی صنایع اجرا کرده و به موفقیت‌های بزرگی نیز دست یافته است. بومی‌سازی صنایع که به دست متخصصان با تجربه ایرانی صورت گرفته، این امکان را به ایران داده است تا به راحتی و یا با آسیب کمتر فشارهای سیاسی و اقتصادی بیگانگان را پس بزند.
 
بر اساس اطلاعات سازمان زمین شناسی آمریکا در سال 2010  سهم ایران از کل تولید جهانی سیمان در سال 2010 میلادی به حدود 1.7 درصد رسید.
 
براساس این گزارش چین در سال2010 میلادی با تولید یک میلیارد و 800 میلیون تن بزرگترین تولیدکننده سیمان در جهان لقب گرفت. بعد از این کشور هند با تولید 220 میلیون تن در رده دوم قرار گرفت. آمریکا نیز به عنوان سومین تولیدکننده بزرگ سیمان در جهان در سال گذشته میلادی معرفی شد.
 
ایران از نظر تولید سیمان در منطقه خاورمیانه نیز بعد از ترکیه در رده دوم قرار گرفته است. همچنین در رده‌بندی جهانی نیز ایران از نظر تولید سیمان در رده هفتم قرار گرفت.

 

میزان اشتغال زایی صنعت سیمان و سهم آن از تولید ناخالص ملی:

میزان اشتغال زایی مستقیم و غیرمستقیم صنعت سیمان کشور 200 هزار نفر است. از این میزان، اشتغال زایی مستقیم این صنعت حدود 30 هزار نفر شامل کارکنان واحدهای تولیدی، معدن، مکانیک، برق، آزمایشگاه و کارگران ساده است. 170 هزار نفر باقي مانده نيز به اشتغال زایی غیرمستقیم در بخش‌های شرکت‌های ‌پیمانکاری، بتن‌ریز، بنا، کارگر و حمل و نقل مربوط می شود. علاوه بر کارخانه ها و پروژه های داخلی، در بخش برون مرزی هم اشتغال ایجاد شده است.
 
سهم صنعت سیمان در اقتصاد کشور همواره در حال رشد بوده و بر اساس قیمت های مصوب داخلی حدود 2/5 درصد و بر اساس قیمت های جهانی حدود 4 درصد تولید ناخالص ملی در اختیار صنعت سیمان است.
هم ‌اکنون در كشورمان بیش از 15 نوع سیمان تولید مي شود و توان تولید انواع سیمان مطابق با استانداردهای ملی و بین المللی وجود دارد.

هم اكنون حدود 80 درصد ماشين‌آلات و تجهيزات کارخانه های سيمان در داخل ساخته مي‌شود و مراحل طراحي، نصب و راه‌اندازي تمامي كارخانه‌ها بومي شده است. صنعت سیمان در حال حاضر خدمات فنی و مهندسی به دنیا صادر مي كند و كارخانه‌هایی را در كشورهاي مختلف تحويل داده يا در دست احداث دارد.
 
صادرات محوری همواره در صنعت سيمان موردتوجه قرار گرفته و توانسته است از سال 1388 پس از خودکفایی کامل، به صدور سيمان در بازارهاي منطقه ای و بین المللی بپردازد. به طوری که در سال 1388 حدود 5/5 ميليون تن در سال 89 حدود 6/8 میلیون تن و در سال جاري نيز حدود 10 ميليون تن صادرات سیمان و کلینکر حاصل خواهد شد.

رسیدن به نقطه سربه‎سر مصرف و تولید سیمان در کشور، اقدام مبارکی است که ارزش آن بر هیچ کس پوشیده نیست، اما نکته اساسی که نباید فراموش شود، این است که از این پس برنامه‎ریزی‎‎های کشور باید به گونه‎ای پیش رود که مصرف بر تولید پیشی نگیرد.

سیمان هم مانند همه مقولات اقتصادی، دو سر عرضه و تقاضا دارد. در حال حاضر که در دوران رکود و کاهش مصرف سیمان به سر می‎بریم، رضایت خاطر از تأمین این مصرف کافی نیست و باید به حضور در بازار‎های جهانی اندیشید، چرا که در صورت توقف در نقطه سربه‎سر، با کوچک‎ترین تکانه و ایجاد رونق در زمینه ساخت و ساز، جواب‎گوی نیاز بازار نخواهیم بود.

بنابراین برای نیفتادن در دام واردات و تکرار نشدن قصه خودکفایی گندم، ظرفیت تولید و عرضه سیمان، لااقل باید به سطح مصرف در سال‎های بدون رکود و در وضعیت عادی حداقل به ظرفیت سال ۸۶ برسد.