سیاست خارجی ترکیه دچار یک خطای راهبردی شده است

در نشستي كه تحت عنوان خاورمیانه در پرتو تحولات اخیر در «خبرگزاري دانشجو» بررسي شد، دكتر صالحي، استاد علوم سياسي دانشگاه شيراز به ارائه نظرات خود پرداخت.

وي در پاسخ به تحولات اخير عراق و بروز برخي شكاف‌ها ميان دولت مركزي و حكومت خود مختار كردستان عراق و واكنش‌هاي منطقه‌اي به اين تحولات گفت: به دليل اينكه روند دولت – ملت‌سازي در منطقه طبيعي نبوده است، از اين رو ورودي‌هاي آشوب‌ساز در بحث هاي قوميتي، عقيدتي و هويتي يا مباحث ارضي و ژئوپلتيك بالا است.

وي با اشاره به دوره صدام حسين و ويژگي‌هاي بالا به پايين آن و حاكميت حزب بعث گفت: بعد از فروپاشي نظام بعث، كشورهاي منطقه نسبت به منافع خود در عراق اقدام مي‌كنند به مانند لبنان كه در آن همواره خواست عقيده‌اي و هويتي بر خواست ملي از سوی گروه های داخلی تقدم دارد در عراق نيز شاهد اين رويه هستيم.

وي با اشاره به خواست‌هاي كردها كه هدف نهايي آنها كسب استقلال است به اقدامات آنها كه بدون هماهنگي با دولت مركزي صورت مي‌گردد اشاره كرد و گفت: شيعيان و اهل سنت نيز هر يك خواسته‌هاي خود را دارند.

استاد علوم سياسي دانشگاه شیراز در ادامه گفت: اين تعارض‌هاي دروني و قوميتي هر يك پيوند خورده است با يك قدرت بيروني منطقه‌اي و بين‌المللي، در حقيقت عراق به صحنه رقابت غيرمستقيم برخي كشورها تبديل شده است و سفرهاي منطقه‌اي هر يك از جريان‌هاي داخلي عراق جهت يارگيري و برقراري سطح توازن در سطح ملي است كه با خروج طارق الهاشمي از عراق بر هم خورده است.

وي اظهار داشت: تحولات عراق و مواضع كشورهاي همسايه از یک سو بيانگر پشتوانه هر يك از بازيگران در عرصه داخلي است و ثانيا پيام‌هاي مستقيم و غيرمستقيم است كه بازيگران در رابطه با تحولات عراق نسبت به يكديگر مي‌فرستند.

 

استاد علوم سياسي دانشگاه شيراز در ادامه به بررسي تحولات اخير تركيه و مواضع اين كشور در قبال سوريه پرداخت و در پاسخ به سوال موفقيت يا عدم موفقيت سياست منطقه‌گرايي احمد داوود اغلو گفت: در سياست خارجي تركيه سه ديدگاه قابل طرح است در ديدگاه اول رويكرد امنيتي است، ديدگاه دوم رويكرد هويتي دارد و ديدگاه سوم رويكرد اقتصاد سياسي در تحليل سياست خارجي تركيه دارند. 

وي سپس به تشريح هر يك از سه ديدگاه فوق پرداخت و گفت: رويكرد امنیتی معتقد است فروپاشي شوروي شرايطي را در منطقه‌اي آسياي مركزي و قفقاز و همچنين خاورميانه به وجود آورد كه تركيه باتوجه به توان ‌اش مي‌تواند ايفاي نقش جايگزين را داشته باشد كه نتيجه آن كسب منافعي هم براي خود تركيه داشت هم برای كشورهاي تحت حمايت آن. از ديد آنها تركيه به يگانه بازيگر منطقه‌اي تبديل شده است كه حلقه‌اي اتصال منطقه به غرب بود و به دليل عضويت تركيه در ناتو وجهه آن نزد غرب و آمريكا خوب بود و از طرفي تركيه مي‌توانست با برعهده گرفتن اين نقش به عنوان ضربه‌گير غرب خوب عمل نمايد و جلوي بسياري از بحران‌هاي منطقه‌اي مانند حماس، تضاد اعراب و اسرائيل، مناقشه هسته‌اي ايران را بگيرد و از سویی همه كشورهاي منطقه هژموني ايجاد شده از سوي تركيه را مي‌پذيرند.

 

 به گفته‌اي صالحي اگر از اين منظر به تركيه بنگريم طبيعتاً تركيه توانسته است در منطقه به عنوان يگانه بازيگري عمل نمايد كه رفتارش غير از برخي مقاطع كه جنبه نمادين دارد منافاتي با جهت‌گيري غرب ندارد.

 

صالحي گفت: از منظر ديدگاه دوم كه جنبه هويتي دارد معتقد است صرف نظر از تنازعات دروني تركيه، شرايطي به وجود آمده كه حزب عدالت و توسعه توانسته است الگويي كارآمدي از منظر حل مشكلات اقتصادي و اجتماعي ارائه دهد كه قبل از آن وجود نداشته است.

 دوم اينكه اين كشور توانسته حلقه‌اي نفوذي را از مراكش تا آسياي مركزي براي خود تشكيل دهد. که جناح شرقي آن بر بال پان‌تركيسم حركت مي‌كند و جناح غربي آن با بال اسلام‌گرايي.

 صالحي گفت: برخي كارشناسان بر اين باورند که محوريت تركيه در حوزه اسلام‌گرايي مي‌تواند باعث ايجاد اختلافاتي ميان جريان‌هاي اسلام‌گراي سني به رهبري اخوان المسلمين با شيعيان خواهد شد كه نتيجه آن رودررو قرار گرفتن تركيه به عنوان رهبر جوامع اهل سنت در برابر ايران به عنوان سردمدار جريان شيعه در پيش خواهيم داشت.

 

 استاد علوم سياسي دانشگاه شيراز در ادامه به بررسي سومين الگو پرداخت و اظهار داشت از ديد اين رويكرد آنچه باعث توفيق سياست خارجي تركيه گشته است، توان اقتصادي و الگوي اقتصاد سياسي اين كشور است كه حضور تركيه را در بازارهاي عربی و خاورميانه شاهد هستيم و دولت تركيه در اين زمينه به عنوان يك شبكه تمام عيار عمل مي‌كند.
 

وي در ادامه گفت: نگاهي به رويكرد منطقه گرایی داوود اغلو پس از تحولات اخیر حاكي از آن است كه اين رويكرد و با توجه به تنش ايجاد شده ميان تركيه با سوريه و ايران موفق نبوده است.

 

وي گفت: البته مفسران ترك رويدادهايي نظير تحولات سوريه را عارضه‌هايي مي‌دانند كه مقطعي است و برطرف خواهد شد، آنها خاورميانه‌اي را ترسيم مي‌كنند كه تركيه در راس آن به عنوان يك الگو قرار دارد. كه البته برخي رهبران انقلاب‌هاي اخير منطقه نيز تركيه رابه عنوان الگويي براي خود قرار داده‌اند.

 

صالحي در ارتباط با تحليل‌ كلي سياست خارجي تركيه با نگاه به نقاط ضعف و قوت آن گفت: احساس من بر وجود يك خطاي راهبردي در سياست خارجي تركيه است كه يكي از آنها نگاه خوشبينانه ترك‌ها به تحولات اخير منطقه بود و ديگري عدم تحليل از واقعيت‌ها و اتفاقات كشورهاي منطقه نظير سوريه در كنار بزرگ‌نمايي اپوزيسيون اين كشورها از سوي تركيه و ديگري ناديده گرفتن نقش متغيرهاي منطقه‌اي و فرامنطقه‌اي در بحث بحران‌هاي منطقه‌اي بود كه عدم توجه به نقش ايران و روسيه در تحولات منطقه در اين راستا مي‌باشند كه اين چشم‌پوشي تركيه در نتیجه موجب شكل‌گيري ثبات نسبي در سوريه براي رژيم اسد شد.

 

صالحي در پايان ذكر كرد: طي يك الي دو ماه اخير ترك‌ها در قبال مسئله سوريه واقع‌نگرتر شده و خبري از آن تندي كه يك زمان در سياست خارجي تركيه بود نيست.

 

وي گفت: البته ترك‌ها در قبال سوريه در يك عمل انجام شده قرار گرفته‌اند و نه راه پس دارند و نه راه پيش و مشاهده مي‌كنيم اگر چه در عمل واقع‌گرايي در پيش گرفته‌اند در تريبون و نظري نمي‌توانند عقب‌نشيني كنند يا مستلزم زمان هستند، زيرا رفتار تركيه باعث ايجاد توقع از سوي اپوزيسيون سوريه گشته است. ولي به هر حال با گذر زمان اين سياست خود را با واقعيت موجود منطبق‌تر خواهد كرد.