تنگ‌نظری و تعصب خاص در علوم انسانی جدید/ ناکافی بودن علوم انسانی در کشف حقایق هستی/ نگاه تردید آمیز به علم بودن علوم انسانی

به گزارش خبرنگار علمی «خبرگزاري دانشجو»، حجت الاسلام علوي‌مهر در نشست بررسی موانع و آسیب‌های تحول علوم انسانی که عصر امروز در نمایشگاه قرآن برگزار شد با اشاره به شهادت امام علی (ع)، این امام همام را منبع علوم از عالم وحی و یکی از واسطه های آن معرفی نمود.

 

وی در ادامه اشاره کرد: هیچ کس نمی تواند ادعایی چون «سَلُوني قَبلَ أن تَفقِدُونی» داشته باشد. امام علی (ع) می فرماید «من به راه ها و علوم آسمان بیش از راه ها و علوم زمین آشنایم.» این علوم هم علوم انسانی را در بر می گیرد و هم علوم طبیعی را.

علوی مهر در ادامه اشاره کرد: مسئلۀ علوم انسانی عطف به بیانات مقام معظم رهبری در جمع بانوان نخبه می باشد اما اگر ریشه یابی نماییم، شاید پایه و اساس آن به سخنان امام خمینی (ره) در اسلامی کردن دانشگاه ها برسد.

وی در ادامه با اشاره به انقلاب فرهنگی و تعطیلی دانشگاه ها، اصل بحث تحول علوم انسانی را به بنیان گذار جمهوری اسلامی برگرداند. همچنین با گله مندی از وزارت خانه ها و مجلس از انجام نشدن کار دقیق در خصوص مطالبات مقام معظم رهبری و تحول علوم انسانی شکایت نمود.

اين استاد حوزه در ادامه با اشاره به مبانی علوم انسانی گفت: این علوم که از قرن 18 تشکیل شد بر اساس حس و تجربه است و این امر به خصوص از زمان «آگست کنت» آغاز شد. گسترش علوم به خصوص علوم طبیعی بر اساس علوم تجربی بوده و این امر در تمامی حوزه های علوم انسانی تعمیم داده شد. روش تجربی در تمام طول تاریخ علم غرب مدرن چه از زمان آگست کنت و چه تا به حال که پوزیتیویسم بر جهان غرب حاکم است، جاری بوده است.

وی در ادامه گفت: علوم انسانی از جمله جامعه شناسی، روان شناسی، اقتصاد و ... بر اساس تجربه ها و آگاهی های شخصی است و سپس به صورت علم تشکیل و عرضه می شود، البته موفقیت های علوم گوناگون در این زمینه یکسان نبوده است. علوم طبیعی به این دلیل که با آن برخورد کاربردی و بازاری داشته اند، موفق تر بوده است. همچنین علوم پایه و مهندسی نیز به همین صورت است.

در علوم پایه بحث نداریم و در طول انقلاب اسلامی شاهد پیشرفت های گوناگونی در علوم پزشکی و طبیعی بوده ایم. اما در علوم انسانی پیشرفت های خوب و قابل توجهی نداشته ایم که مقام معظم رهبری مکرر از این امر ابراز نگرانی می کنند.

علوی مهر با اشاره به معنای اسلامی کردن علوم انسانی بحث خود را با این سوال پی گرفت: آیا اسلامی کردن به معنای این بود که یک کتاب معارف و اخلاق در دانشگاه وارد شود و دانشجویان ما با اخلاق تئوری که در حوزه ها تدریس می شود آشنا شوند؟

وی در پاسخ گفت: علوم انسانی اسلامی ربطی به این ندارد که علوم اسلامی همچون فقه و کلام که در حوزه وجود دارد وارد دانشگاه شود، بلکه منظور تحول در خود علوم انسانی است و این علوم را باید از جهان بینی جدیدی اخذ کنیم.

وی با اشاره به آسیب های علوم انسانی در دانشگاه ها ادامه داد: آسیب اول تنگ نگری و تعصب خاص در علوم انسانی جدید است. این تک نگری در نوع جهان بینی علوم انسانی و روش اخذ این علوم که حس و تجربه می باشد تبلور می یابد. دانشمندان غربی، سایر حوزه ها و جهان بینی ها را غلط می انگارند؛ که این مشکل در دانشگاه های خودمان نیز وجود دارد. گویا تنها یک روش برای شناخت جهان وجود دارد در حالی که این نگاه صرفا مادی است.

علوی مهر افزود: اسلام انسان را متشکل از ماده و روح می داند. البته این نگاه دو ساحتی به انسان مخصوص اسلام نیست و از زمان ارسطو تا به حال وجود داشته است. بعد از ارسطو نیز همین امر را در فلسفه مشاء، اشراق و حکمت متعالیه مشاهده می کنیم.

 

وی با بیان اینکه روش تجربی تنها به بعد مادی می نگرد درحالی که قرآن برای انسان بعد دیگری را نیز معرفی می کند، گفت: اگر علوم انسانی به معنای تبیین قوانینی برای برنامۀ زندگی انسان است علم تجربی نمی تواند در این زمینه کارآمد باشد.

این استاد حوزه در ادامه با مطرح نمودن نظر مقام معظم رهبری، پایه علوم انسانی را در قرآن بیان نمود که نگاهی کامل و جامع به انسان و هستی دارد.

وی آسیب دوم را خلط ارزش ها و غیر ارزش ها در علوم انسانی مدرن دانست. سپس نمونه هایی از این خلط ارزش ها مطرح کرد و گفت: فروید می گوید انسان چیزی جز شهوت سرکوب شده نیست که این تعریف یک تعریف کاملا غیر ارزشی است. هابز انسان را یک گرگ معرفی می کند، گویا انسان هیچ جایگاهی در جهان هستی و عالم معنا ندارد. همچنین هابز انسان را ذاتا پلید و بد زرشت می داند که این امر خلاف آیات قرآنی است. خداوند هر چیزی را بر اساس زیبایی خلق کرده است. هرمونوتیک به هیچ امر مقدسی در پیرامون انسان قائل نیست و همۀ امور مقدس را قابل نقد می داند.

علوی تبار خاطر نشان کرد: اینها برخی از مبانی علوم انسانی است که ارزش ها و ضد ارزش ها را خلط می کنند.

وی با اشاره به سومین آسیب علوم انسانی ادامه می دهد: ناکافی بودن علوم انسانی در کشف حقایق هستی سومین آسیب است. مثلا موجودی وجود دارد به نام جن که علوم طبیعی و تجربی نتوانسته اند آن را کشف کنند. همچنین قرآن می فرماید در دیگر کرات، «دابَّه» و موجودات زنده وجود دارد. منظور از این موجودات «فرشته» نیست، زیرا در قرآن بین «دابه» و «فرشته» تفکیک قائل است.

وی افزود: علوم انسانی به این امور و بسیاری امور دیگر دسترسی پیدا نکرده است و این ضعف علوم انسانی است که نمی تواند امور ماوراءالطبیعه را کشف نماید.

این استاد حوزه و دانشگاه چهارمین آسیب علوم انسانی را تردید در علم بودن این علوم دانست و در ادامه اشاره کرد: خود دانشمندان غربی در علومی مثل اقتصاد، حقوق، روانشناسی و جامعه شناسی نگاه تردید آمیز دارد.

وی در ادامه به نگاه اندیشمندان غربی به علوم انسانی پرداخت و گفت: آلبرت راین می گوید «اگر تلاش کنیم علوم انسانی را به شکل یک دانش و علم مطرح کنیم، ناکام خواهیم بود.» ریمون کیوی اشاره می کند «به کارگیری ماهیات علوم اجتماعی و تغییرات در جامعه شناسی قرین موفقیت نبوده است.» پوپر نیز همین گونه عقاید را بیان می کند. اگر علوم انسانی علومی قطعی است چرا این دانشمندان به دیدۀ شک به آن نگاه می کنند؟

علوی مهر پس از برشمردن آسیب های علوم انسانی ادامه داد: قرآن کتاب انسان و انسان سازی است. علوم انسانی یعنی علومی که می خواهد برای انسان ایده و برنامه طراحی کند. این برنامه ها اعم از اقتصاد، تربیت، حقوق، روانشناسی و ... می باشد.

وی با بیان اینکه قرآن به انسان نگاهی جامع دارد،‌گفت: قرآن در رابطه با اموال، حقوقی وضع می کند و در مسائل اقتصادی نظر دارد. همچنین به روان انسان نیز نگاه می کند. این امر را در آیاتی همچون «ألَا به ذِکرِ الله تَطمَئنُّ القُلُوب» در می یابیم.

 

وی افزود: بحث خانواده، تربیت کودک، نفس، مسائل اجتماعی، سیاسی و تاریخی نیز در قرآن مطرح شده است. به عنوان مثال، مواردی از این قبیل که تجسس نکنید، تمسخر نکنید، ظن بد نارواست و مسائلی از این دست، گرچه مسائلی اخلاقی اند، اما ایده هایی اجتماعی نیز مطرح می کنند. همچنین ایده های سیاسی قرآنی از آیاتی چون «أطیعوُا الله و أطیعوا الرَّسول و الوالأمرِ مِنکُم» و بحث حاکم عادل تبلور می یابد. قرآن به انسان، هم به صورت فردی و هم به صورت اجتماعی نگاه می کند. قرآن و احادیث دیدگاه علوم انسانی فراوانی در دل خود دارند.

علوی مهر در ادامه خطاب به کسانی که اقتصاد و جامعه شناسی کلاسیک غربی را در دانشگاه آموزش می دهند، می گوید بدانید قرآن ایده های اقتصادی و اجتماعی دارد. موریس بوکای که بعدها مسلمان شد، کتابی دارد در مقایسۀ «قرآن، تورات و انجیل».

 

وی در آن کتاب اشاره می کند «تنها کتابی که مطمئنم قطعا پشتوانۀ وحیانی و نگاهی جامع دارد، قرآن است.»

علوی مهر در ادامه تصریح کرد: نظام ما، اسلامی است و باید به سمت اسلام پیش برود، بنابراین باید به سمت علوم انسانی اسلامی حرکت کند. این امر به معنای حذف کامل علوم تجربی، به صورت مطلق نیست. مثلا نانو تکنولوژی، علوم هسته ای، فناوری های موشکی و ... که در طول این 30 سال انقلاب اسلامی پیشرفت داشته اند، تعارضی با اسلام ندارد. اما در علوم انسانی اسلامی پیشرفت مناسبی نداشته ایم. اوایل تصور این بود که اگر یک کتاب اخلاقی وارد دانشگاه شود، مشکل را حل می کند اما منظور از اسلامی کرد علوم انسانی این نیست. منظور همان است که مقام معظم رهبری فرموده اند.

آسیب‌های نظری؛‌ اولین آسیب جدی علوم انسانی

 

وی در ادامه به دو آسیب جدی علوم انسانی اسلامی در شاخه های نظری و عملی اشاره کرد و تصریح نمود: اولین آسیب، آسیب های نظری است که در چهار حوزه تبلور می یابد. اولین حوزه بحث مفاهیم و تعاریف می باشد که به واقع در این حوزه مشکل داریم. تمام درگیری های ما در اینجاست. دومین حوزه، خود باختگی است. به محض آنکه یک مبانی و مطلبی را در غرب دیدیم، آنرا می پذیریم که نمود کامل آن در بانک و ربا جلوه گری می کند. سومین حوزه عدم تعمق کافی در علوم اسلامی و وحیانی است. ما در قواعد دینی کم کاری کرده ایم. باید تعمق بیشتری در این علوم داشته باشیم و آنرا به جهان عرضه کنیم. چهارمین حوزه، مطالعه ناقص علوم انسانی غربی است که در این حوزه نیز کم کاری کرده ایم.

آسیب عملی؛‌ دومین آسیب جدی علوم انسانی

 

حجت الاسلام علوی مهر در پایان به دومین آسیب جدی و کلی علوم انسانی اسلامی که آسیب عملی است اشاره کرد.

 

وی این آسیب را نیز در چهار حوزه تقسیم بندی کرد. اولا دو گروه قائل به علوم انسانی غربی محض و علوم اسلامی، گفتمان و مذاکره ای با یکدیگر ندارند تا موانع را بر طرف کنند. ثانیا عدم فراگیری علوم انسانی اسلامی در بین دانشجویان دانشگاه هایمان می باشد. باید این امر به دغدغه ای برای تمام دانشجویان تبدیل شود. ثالثا اسلامی کردن علوم انسانی متولی مشخصی ندارد. چرا وزارت علوم که مهمترین ارگان پرداختن به اینگونه امور است کار مشخصی انجام نمی دهد. چهارمین مانع در تجربی نمودن و به اثبات رساندن علوم انسانی اسلامی قطعی می باشدو مثل این مورد که یاد خدا آرامش دهندۀ انسان هاست، چرا اینگونه موارد را با تحقیق های تجربی ثابت نکرده ایم؟ سازمان های بزرگ ما باید به دنبال عملی کردن و اثبات علوم انسانی اسلامی باشند.

لازم به ذکر است نشست های تحول علوم انسانی در این بخش در بیستمین نمایشگاه قرآن کریم هر روزه برگزار می شود.