ستاره اي در آسمان روايت و فقاهت

گروه فرهنگي: محمد بن علي بن بابويه قمي معروف به «ابن بابويه» ، «محمد بن بابويه» و «شيخ صدوق» نامي ترين دانشمند گرانمايه و بزرگوار و فقيه و محدث عاليقدر شيعه در نيمه دوم سده چهارم هجري است.

شيخ صدوق و برادرش حسن با دعاي حضرت امام زمان عج الله تعالي فرجه الشريف متولد شدند.

بعد از سال 305 ه که نايب دوم امام زمان (ع) از نواب اربعه يعني ثقه جليل القدر عثمان بن سعيد عمري ، پس از حدود پنجاه سال نيابت ، حضرت بدرود حيات گفت ، و حسين بن روح نوبختي به عنوان نايب سوم امام زمان (عج) عهده دار وساطت بين شيعيان و حضرت گرديد. علي بن بابويه قمي که پيشواي علماي قم بود ، وارد بغداد شد. چون تا آن زمان صاحب فرزندي نشده بود و از اين نظر رنج مي برد ، لذا فرصت را غنيمت شمرد و طي نامه اي که به حسين بن روح تسليم كرد از او خواست تا هنگام تشرف به حضور امام زمان (عج ) به آن وجود مقدس تقديم دارد.

وي در آن نامه اشتياق خود را به داشتن پسري ابراز داشته و از حضرت خواسته بود براي او دعا کند تا خداوند پسري به او روزي نمايد. جواب امام زمان عليه السلام هم به او رسيد که براي تو دعا کردم و به زودي خداوند پسري، و به روايتي، پسراني فقيه و پاک سرشت به تو روزي خواهد کرد...

دورنمائي از شخصيت شيخ صدوق

پدر شيخ صدوق ، علي بن بابويه قمي سرآمد علماء ، فقهاء و محدثين قم بود ، و به نقل ابن نديم دويست جلد کتاب تاليف کرده است. خاندان بابويه قمي از خاندانهاي علمي قم ، و از قداست و عفاف و منش والائي برخوردار بوده اند.

محمد بن بابويه در چنين خانواده اي و از چنان پدري در شهر مذهبي قم متولد گشت. قم در آن روزگار مرکز علماء ، فقهاء و محدثين شيعه بوده و هنوز مقام و موقعيت علمي و مذهبي خود را در دنياي شيعه حفظ کرده است.

محمد بن بابويه به روزگار جواني پس از فراگرفتن علوم مقدماتي ، علم حديث و فقه بر اساس حديث را از مفاخر فقهاء و محدثين قم همچون پدرش علي بن بابويه ، محمد بن حسن بن وليد پيشواي فقهاي قم و ديگران آموخت ، آنگاه چون در روزگار سلاطين شيعي آل بويه به سر مي برده ، و آنها بر قسمت اعظم دنياي اسلام تسلط داشتند ، به منظور ديدار مشايخ ديگر در ساير نقاط شيعه نشين ، و سير وسياحت در ممالک اسلامي ، از ري تا بلخ و بخارا و از آنجا تا بغداد ، کوفه ، مکه ، مدينه ، مناطق ميان راه و مراکز ديگر علمي شيعه و سني و استفاده از علما و دانشمندان مذاهب اسلامي از شيعه امامي ، زيدي و سني و ...، و عرضه احاديث اهل بيت عصمت و طهارت و مکتب فقه و حديث شيعه که شناخت واقعي اسلام راستين بود، به مسافرت طولاني همت گماشت.

وي در سال 347 ه در ري از ابوالحسن محمد بن احمد بن علي اسدي معروف به ابن جراده بردعي حديث شنيده، و در سال 352 به نيشابوررفته و از جمعي ازعلماي آنجا استفاده نمود.

در همان سال به مشهد مقدس رفته و به زيارت حضرت امام رضا عليه السلام نائل آمد. از مشهد به مرو رفته و در آنجا از جمعي ازعلما به اخذ حديث توفيق يافت.

سپس در همان سال يعني 352 وارد بغداد شده و از جمعي از مشايخ آنجا استماع حديث نمود.اين عالم کوشا در سال 354 به کوفه وپس از آن به مکه رفت واز محضر علماي آن ديارکسب فيض نمود. 

شيخ صدوق از ديدگاه علما و بزرگان

همه علما و فقها بزرگ اسلام با ديده احترام و تعظيم به شيخ صدوق نگريسته اند. عدالت او را تأييد کرده و مقام شامخ او را با عباراتي بلند تصديق کرده اند. از آن جمله شيخ طوسي در کتاب الفهرست مي نويسد: «شيخ صدوق دانشمندي جليل القدر و حافظ احاديث بود و در علماء قم از نظر حفظ احاديث و کثرت معلومات مانندي نداشت.»
سيد بن طاووس مي فرمايد:«شيخ صدوق کسي است که همه بر علم و عدالت او اتفاق نظر دارند و علامه مجلسي در توصيف صدوق مي فرمايد:«شيخ صدوق از بزرگترين علماي گذشته است».

اقامت در ري

شيخ صدوق ساکن «ري» شهر بزرگ آن روز ايران و پايتخت رکن الدوله ديلمي بوده است . شيخ صدوق در سال 347 و به هنگامي که در اوج شهرت قرار داشته و از لحاظ نبوغ و مقامات علمي و عملي شخصيت برازنده شيعه بوده است، گويا به دعوت رکن الدوله که شيعه بوده از قم يا خراسان به «ري» رفته و در آنجا ساکن مي شود.

 شيخ بزرگوار در قم ، ري ، نيشابور ، مشهد مقدس و ساير نقاطي که اقامت داشته روزهاي جمعه و سه شنبه احاديث جالبي در مباحث گوناگون بر شاگردان فاضل و دانشمند خود املاء مي نموده و آنها يادداشت مي کردند، و پيرامون آن بحث و گفتگو مي کرده است. از جمله اينها نود و هفت مجلس است که به نام «امالي» يا«مجالس» چاپ شده و آغاز آن روز جمعه 22 ماه رجب سال367 ه، و آخر آن 19 شعبان سال 368 در مشهد امام رضا عليه السلام بوده است.

موقعيت هاي حساس زمان شيخ صدوق

يکي از موقعيتهاي قابل توجه شيخ صدوق اين بود که در زمان سلطه امراي آل بويه مي زيست. آل بويه که آنها را ديالمه نيز مي گويند داراي نژادي ايراني و از مردم رودبار گيلان و از لحاظ مذهب شيعه اثني عشري بوده اند. امراي آل بويه از سال 320 تا 448 هجري قمري در ايران مرکزي ، فارس ، خوزستان ، عراق و سواحل خليج فارس دولت نيرومندي تشکيل داده و باعث تقويت و رواج مذهب شيعه شده بودند.

موقعيت ديگر شيخ صدوق اين بود که شخصيت بلند آوازه شيعه و وزير دانشمند و با تدبير رکن الدوله «صاحب بن عباد» متوفي سال 385 در ري اداره امور مملکت را به عهده داشت، و اين خود فرصتي مناسب براي طرح کلي شيخ صدوق محدث و فقيه عاليقدر شيعه براي بزرگداشت و ارائه مکتب فقه و حديث شيعه اماميه بود. شايد شيخ صدوق در ميان کليه دانشمندان ما پس از تقة الاسلام کليني تنها دانشمندي باشد که بيش از همه داراي استاد بوده و از آنها اخذ فقه و حديث و علوم ديگر نموده يا به دريافت اجازه نائل گشته است.

شاگردان

شيخ صدوق مرد بلند آوازه شيعه به هر جا مي رفته، گذشته از استفاده از رجال شيعه و سني، به افاده و بيان و املاء احاديث اندوخته، به طالبان علم و شاگردان خود، و آماده ساختن آنها براي حفظ و نگاهداري مکتب و آثار اهل بيت عصمت و طهارت اهتمام داشته است. به همين جهت گروهي از مفاخر علما شيعه و سني جزو شاگردان او به شمار آمده اند، که يا رسماً شاگرد او بوده اند، يا از وي روايت نموده يا اجازه گرفته اند. مرحوم رباني شيرازي جمعاً 27 نفر از شاگردان و راويان او را نام برده است. ما مشاهير آنها را که وارث و ناقل آثار و مکتب او بوده اند، نام مي بريم:

شيخ مفيد محمد بن محمد بن نعمان، هارون بن موسي تلعکبري، حسين بن عبدالله غضائري، برادرش حسين بن علي بن بابويه قمي، حسن بن عباس نجاشي( پدر نجاشي مولف رجال) ،علم الهدي سيد مرتضي، سيد ابوالبرکات علي بن حسين جوزي حسيني حلي.

تاليفات

شيخ طوسي نوشته است وي نزديک به 300 کتاب تأليف کرده است. شيخ ، خود در فهرست 40 کتاب او را نام مي برد و شيخ اجل نجاشي که رجال خود را پس از فهرست شيخ نوشته وسعي داشته کمبودهاي فهرست شيخ را تکميل کند، 189 کتاب را نام برده است. اين کتاب ها که عموما سودمند و گرانقدر است در جميع شئون زندگي انساني و مباني اسلامي، و با استادي و مهارت در خور تحسيني تاليف و تصنيف شده و نشانه دانش وسيع و بزرگواري و قداست نفس و صفاي باطن رئيس محدثين شيعه است، و هم نماينده وجود ثمربخش و موفقيت هاي اوست که به گفته علامه بحر العلوم خود نشانه بارز دعاي حضرت امام زمان عليه السلام در حق او است.

شيخ بزرگوار در تأليفات خود با نقل احاديث و توضيح مضامين و فتوي بر طبق آنها، روح تعاليم عاليه اسلام و اصول و فروع مذهب شيعه را روشن ساخته است. در ميان انبوه کتب مذهبي کمتر کتابي پيدا مي کنيد که از«شيخ صدوق» يا «محمد بن بابويه قمي» و کتاب ها و احاديث او ذکري به ميان نيامده باشد.

لازم به ذکراست که جميع کتب شيخ صدوق مانند ساير فقهاء و محدثين آن زمانها به زبان عربي بوده و اسامي آنها نيز عربي است که ما به برخي از آنها اشاره مي نماييم:

کتاب توحيد، نبوت، اثبات وصيت علي عليه السلام، سه کتاب در غيبت امام زمان، معاني الاخبار، خصال، مختصر تفسير قرآن، من لايحضره الفقيه، عيون اخبار لرضا، ثواب الاعمال.

وفات

شيح بزگوار ابوجعفر محمد بن بابويه قمي معروف به شيخ صدوق پس ازهفتاد و چند سال زندگاني درخشان و پر افتخار و مسافرت هاي طولاني در اقصي نقاط بلاد اسلامي و تاليف و تصنيف حدود 300 جلد کتاب پر ارزش در ابعاد مختلف زندگي، سرانجام درسال381 ه در«ري» چشم از جهان فرو بست و به عالم باقي شتافت. آرامگاهش امروز در شهر ري به نام« ابن بابويه» مشهور وزيارتگاه مردم مسلمان است./انتهاي پيام/