نگاهي به علوم و شعر خيام

گروه فرهنگ وادب:

شاعر، رياضي دان، منجم و فيلسوف بزرگ ايراني قرن چهارم. خالق مجموعه رباعيات غياث‌الدين ابولفتح عمربن ابراهيم خيام به سال 439 هجري قمري ( 18 مه 1048) در ناحيه شادياخ از نواحي نيشابور تولد يافت. مورخان، تاريخ درگذشت او را بين سال‌هاي 515 و 520 هجري قمري (4 دسامبر 1131) دانسته‌اند.

سرنوشت حکيم عمر خيام بس شگفت‌انگيز است. او دوران حيات خود را به عنوان رياضيدان و فيلسوفي شهير سپري کرد در حالي‌که معاصرانش از رباعياتي که امروز ماية شهرت و افتخار او هستند بي‌خبر بودند.

عصر خيام
در زمان خيام فرقه‌هاي مختلف سني و شيعه، اشعري و معتزلي سرگرم بحث‌ها و مجادلات اصولي و کلامي بودند. و از نقطه نظر سياسي نيز وقايع مهمي در عصر خيام رخ داد که فهرست‌وار به آن اشاره مي‌‌شود:

1ـ سقوط دولت آل‌بويه
2ـ قيام دولتِ سلجوقي
3ـ جنگ‌هاي صليبي
4ـ ظهور باطينان و حسن صباح...

خيام به تبار دانشمنداني تعلق دارد که از قرن سوم تا پنجم هجري ممالک اسلاميِ مشرق زمين را قلمرو دلخواهِ دانش و انديشه ساختند. هنگامي که خيام زندگي خود را آغاز مي‌کرد ابن‌سينا و ابوريحان به سال‌هاي پاياني عمر خود رسيده بودند.

القاب:

نظامي عروضيِ سمرقندي او را «حجه‌‌الحق» و ابوالفضل بيهقي «امام عصر خود» لقب داده‌اند. از خيام به عنوان جانشين ابن‌سينا و استاد بي‌بديلِ فلسفه طبيعي (مادي) رياضيات، منطق و مابعدالطبيعه ياد مي‌کند.

خيام در دوران حيات خود سخت مورد تکريم و احترامِ سلاطين سلجوقي بود و در سال 480 هجري قمري از سوي سلطان ملک‌شاه برگزيده شد تا تحتِ لواي هياتي تقويم زمان خود را اصلاح نمايد.

سال هاي جواني:

خيام در شهر نيشابور از خراسان به دنيا آمد که در آن زمان شهري بزرگ و رقيب قاهره و بغداد بود؛ مي گويند خانواده اش خيمه ساز بودند و نام خيام از همين شغل مي آيد.

وي بخشي از کودکي اش را در شهر بلخ به آموزش زير نظر شيخ محمد منصوري و بعد امام موفق نيشابوري گذراند که از بزرگ ترين استادان خراسان بود.

خيام رياضي دان:

خيام در دوران حياتش بيشتر به نام رياضي دان مشهور بود. او رساله مشهور رسالة في البراهين علي مسائل الجبر و المقابله (1070 م.) را نوشت که اصول جبر را تبيين مي کرد و از راه اين رساله به اروپا راه يافت.

وي به ويژه روشي براي حل معادلات درجه 3 و بالاتر ابداع کرد، روش وي براي حل معادلات درجه 3، تقاطع دادن يک مقطع مخروطي با دايره بود. علاوه بر آن، او بسط دوجمله اي را نيز کشف کرد. روش او براي حل معادلات درجه 4 هنوز هم به کار مي رود.

وي در رساله اش درباره مثلث ضرايب دوجمله اي نوشت که بعدها به مثلث خيام / پاسکال مشهور شد. در سال 1077، او رساله رسالة في شرح مااشکل من مصادرات کتاب اقليدس را در مورد خطوط موازي و نظريه? نسبت‌ها نوشت که توجه ثابت بن قرا را جلب کرد و احتمالا مبناي هندسه غيراقليدسي شد.

خيام منجم:

خيام منجم برجسته اي نيز بود. در سال 1073 م. سلطان جلال الدين ملکشاه سلجوقي از او خواست به همراه دانشمندان ديگر، رصدخانه اي بنا کند. سرانجام خيام و همکارانش طول سال خورشيدي را 365.24219858156 روز تعيين کردند که در هر 5500 سال، فقط يک ساعت خطا دارد، در حالي که تقويم گرگوري که اکنون در دنيا رايج است و چهار قرن بعد از خيام طراحي شد، در هر 3330 سال يک روز خطا دارد. سلطان ملکشاه در 15 مارس 1079، تقويم خيام را که بعدها به تقويم جلالي مشهور شد، تقويم رسمي ايران اعلام کرد که هنوز هم در ايران و افغانستان رايج است.

خيام همچنين نقشه اي از ستارگان رسم کرد که مفقود شده است.

در سال 1970، يکي از دره هاي ماه را به ياد خيام، عمر خيام نام گذاشتند و در سال 1980، اخترک 3059 عمر خيام را نيز به بزرگداشت او نامگذاري کردند.

نظريه مرکزيت خورشيد

خيام مدت ها پيش از کوپرنيک، به امام محمد غزالي و چندين نفر ديگر ثابت کرد که جهان به گرد زمين نمي گردد و زمين دو حرکت وضعي و انتقالي دارد.

خيام شاعر:

نخستين دانشمند غربي که خيام را شناخت «تامس هايد» استاد زبان عبري و عربي در دانشگاه آکسفورد بود که در کتاب خود «تاريخ اديان فارسيان و پهلويان» به سال 1700 ميلادي از خيام نام برده و چند رباعي او را ذکر کرده است.

بعدها «هامر پورگشتال» محقق آلماني در 1818 ميلادي 25 رباعي را ترجمه و منتشر کرده، در قرن نوزدهم دانشمندان و شرق‌شناساني چون: (والنتين ژوکوفسکي، ادوارد براون وفيتزجرالد) ترجمه‌هاي دقيق‌تر و بهتري از رباعيات خيام ارائه داده‌اند. خصوصاً  ترجمه فيتز جرالد در غرب سخت مورد توجه قرار گرفته است.

قديمي‌ترين نسخه رباعيات خيام متعلق است به سال 604 هجري قمري و 251 رباعي دارد. کهن‌ترين چاپي که در ايران شده در سال 1274 هجري قمري در تهران به دست ايرج ميرزا بوده که 453 رباعي از خيام را ضبط کرده است. بعدها محمدعلي فروغي و صادق هدايت نيز بدين کار همت گماردند.

درباره نگاه و فلسفة دهري خيام، اهميت رباعيات و اعتبار و پيش گامي آثارش در دانش فيزيک و رياضيات چند کتاب و منبع معتبر در پايان اين يادداشت اضافه مي‌گردد تا علاقمندان پي‌گيري دقيق‌تري نمايند و تنها به اين نکته از قول ژيلبرلازار ايران‌شناس معاصر فرانسوي و مترجم رباعيات خيام به فرانسه اکتفاء مي‌کنيم که مثلثِ لاادري گري (Agnostic) جبر و تناسخ ‌بن ماية فکرِ فلسفيِ خيام در رباعيات را شکل مي‌دهند.

آثار مهم خيام

1ـ رساله في‌براهين الجبر و المقابه
2ـ رساله في شرح ما اشکل من مصادرات کتاب اقلديس
3ـ زيج ملک‌شاهي
4ـ رساله في‌طبيعيات.
5ـ رساله في‌الوجود.
6ـ رساله في‌الجواب و عن ثلاث المسائل.
7ـ رساله في‌الکون و التکليف.
8ـ رساله في‌الوازم و الامکنه.
9ـ نوروزنامه.

از اين ميان تنها (نوروزنامه) به نثر فارسي نگاشته شده و محتواي آن آداب و رسوم پارسيان باستان را دربر مي‌گيرد و مشخصه اصلي آن نثر زيبا و فاخر قرون 4 و 5 هجري قمري است.