وزیر فرهنگ: شعر قدرت نرم ایران در گذر تاریخ است

به گزارش گروه فرهنگی خبرگزاری دانشجو، آیین اختتامیه «بیستمین دوره جشنواره بین‌المللی شعر فجر» دوشنبه (۱۳ بهمن ۱۴۰۴) با حضور سید عباس صالحی؛ وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، محسن جوادی؛ معاون امور فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، ابراهیم حیدری؛ مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران، غلامرضا امیرخانی؛ رئیس سازمان و اسناد کتابخانه ملی و جمعی از مسئولان فرهنگی، اهالی قلم، اصحاب فرهنگ، ادب و رسانه در تالار قلم کتابخانه ملی برگزار شد.

شعر؛ حافظ زبان، اسطوره و حکمت ایرانی

سید عباس صالحی در این آیین ضمن تبریک ایام الله دهه مبارک فجر گفت: تقریبا همه ملت‌ها یا دست‌کم بسیاری از ملت‌هایی که می‌شناسیم، زبانی به نام «زبان شعر» دارند؛ چراکه شعر پدیده‌ای فراگیر و انسانی است. اینکه چرا شعر چنین جایگاهی دارد بحثی مفصل می‌طلبد، اما آنچه ایران‌زمین را متمایز می‌کند کارویژه‌های خاص شعر در این سرزمین است.

او به‌عنوان ادای دینی به شاعران این مرز پرگهر به چند نمونه از این ویژگی‌ها اشاره کرد: نخستین نکته این است که شعر، پاسدار و حافظ زبان فارسی بوده است. کمتر ملتی را می‌توان یافت که بتواند زبان یا نثر مربوط به ۱۲۰۰ سال پیش خود را بخواند و به‌راحتی با آن ارتباط برقرار کند. اما ما در زبان فارسی چنین توانایی‌ای داریم. برای نمونه متنی از تاریخ بلعمی متعلق به قرن چهارم هجری را در نظر بگیرید؛ ترجمه‌ای از تاریخ طبری که بیش از یازده قرن از نگارش آن می‌گذرد، اما هنوز برای ما بیگانه نیست. این پیوستگی تاریخی و تمدنی چگونه حفظ شده است؟ پاسخ روشن است؛ شعر زبان فارسی را در ساختار نحوی، واژگانی و معنایی زنده نگه داشته و پیوند تاریخی آن را برقرار کرده است. ما اتصال تمدنی زبان فارسی را به‌درستی مدیون شعر هستیم.

وی تاکید کرد: نکته دوم آن است که شعر در ایران، حامل و راوی تاریخ اساطیری و قصه‌های ملی ماست. ملت‌هایی که تاریخ اساطیری ندارند، درواقع شناسنامه‌ای ناقص دارند. ایران به‌عنوان تمدنی کهن هم تاریخ واقعی دارد و هم تاریخ اساطیری و بخش بزرگی از این تاریخ اساطیری به‌واسطه شعر به ما رسیده است. تاریخ اساطیری و اسطوره‌های ایرانی را شعر روایت کرده و قصه‌های ایرانی را شعر حفظ کرده است. اگر شعر نبود، بسیاری از این قصه‌ها به فراموشی سپرده می‌شد.

او با اشاره به اینکه ایران سرزمین قصه است و شعر، مهم‌ترین پل انتقال این قصه‌ها بوده است، اضافه کرد: به یاد بیاوریم که عطار را پدر عرفان ایرانی دانسته‌اند؛ عرفانی قصه‌گو. بر اساس برخی پژوهش‌ها در آثار منظوم و منثور عطار بیش از ۳۰ هزار قصه وجود دارد و در مثنوی مولوی نیز بیش از ۴۰۰ قصه روایت شده است. اینها نشان می‌دهد که شعر راوی حافظه اساطیری و داستانی ایران‌زمین بوده است؛ نقشی که کمتر سرزمینی چنین گسترده و عمیق تجربه کرده است.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی سومین کارویژه شعر در ایران را بستر و حامل حکمت عملی ایرانی دانست و گفت: اخلاق فردی و اجتماعی، تعلیم و تربیت و حتی سیاست اجتماعی، بیش از آنکه در قالب نثر‌های فلسفی عرضه شوند از طریق شعر به جامعه منتقل شده‌اند. بخش عظیمی از حکمت عملی ایرانی به‌واسطه شعر تولید و منتشر شده است. هر یک از شاعران بزرگ ما کانون‌های معنایی ویژه‌ای داشته‌اند؛ مثلا فردوسی با محور عدالت و دادگری، سعدی با جان‌مایه اعتدال رفتاری و اخلاق اجتماعی، حافظ با کانون مایه صداقت، یکرنگی و مبارزه با ریا و مولوی با خودشناسی. اینها نمونه‌هایی از حکمت عملی‌اند که در شعر ایرانی صورت‌بندی و ماندگار شده‌اند. از این منظر شعر می‌تواند دریچه‌ای مهم برای بازخوانی و بازشناسی حکمت عملی در تمدن ایرانی ـ اسلامی باشد.

سید عباس صالحی در پایان گفت: کار ویژه دیگر شعر در ایران پاسداشت وطن‌دوستی، همیت و غیرت ملی بوده است. ایران همواره در چهارراه تاریخ قرار داشته و بار‌ها در معرض تهاجم، افول یا کمرنگ شدن هویت خود بوده است. در چنین شرایطی، شعر بخشی از قدرت نرم ایران بوده و امکان مقاومت فرهنگی و ملی را فراهم کرده است. بحث همیت و غیرت ملی از اشعار فردوسی تا سیر هزارساله‌ای که پس از اسلام نیز ادامه یافت، دیده می‌شود؛ همواره توجه به ایران، هویت و همبستگی ملی در اشعار شعرا نمایان بوده است.

شعر سرمایه هویتی ایران و میراثی که نباید ارزان از دست برود

محسن جوادی نیز در بخش دیگری از این آیین جشنواره بین المللی شعر فجر و فعالیت‌های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را خدمتی به فرهنگ، شعر و ایران دانست و بیان کرد: ایران همواره با شعر شناخته شده است. هر زمان در گذشته و امروز، نام ایران در بیرون از مرز‌ها برده می‌شود، نخستین چیزی که به ذهن متبادر می‌شود شعر و نام شاعران بزرگی، چون فردوسی، حافظ، سعدی و دیگر بزرگان ادب فارسی است.

وی اضافه کرد: مردم ما در طول تاریخ درازآهنگ خود با شعر سخن گفته‌اند، با شعر احساسشان را بیان کرده‌اند و با شعر حکمت آموخته‌اند. شعر در این سرزمین جایگاهی بنیادین دارد و این سرمایه، سرمایه‌ای اندک نیست. بسیاری از کشور‌ها چنین سرمایه‌ای ندارند؛ شاعران بزرگی ندارند و به‌نوعی رکن اصلی هویت ملی‌شان شکل نگرفته است.

او ادامه داد: شعر در فرهنگ ما چنان جایگاهی دارد که حتی در زمانه‌ای که می‌خواستند عظمت و عمق قرآن کریم را وصف کنند، آن را به شعر نسبت می‌دادند؛ البته قرآن خود فراتر از شعر معرفی می‌شود. این نشان می‌دهد که شعر در ذهن و فرهنگ ما همواره با عمق، غنا و عظمت همراه بوده است.

معاون امور فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی همچنین تأکید کرد: مایلم این نکته را عرض کنم که با پیشنهاد و همراهی دوستان حوزه شعر و ادبیات، به‌تازگی دفتری در معاونت فرهنگی تاسیس شده که ان‌شاءالله در روز‌های آینده آغاز رسمی فعالیت آن اعلام خواهد شد؛ دفتری که قرار است توجهی ویژه به شعر و ادبیات داستانی داشته باشد تا این سرمایه بزرگ از دست نرود. مردم ایران این سرمایه را به‌سادگی به دست نیاورده‌اند و حاصل هزاران سال تاریخ و فرهنگ است؛ بنابراین باید تا حد امکان از آن پاسداری شود.

محسن جوادی در پایان سخنان خود ضمن خواندن بیت «ای گران جان خوار دیدستی وَرا زانکه بس ارزان خریدستی وَرا / هرکه او ارزان خَرَد ارزان دهـد گوهری طفلی به قرصی نان دهد» از مولانا به مفهوم آن اشاره کرد و گفت: شعر، این سرمایه گرانقدر را نباید ارزان از دست بدهیم و نباید مصداق این سخن مولوی شویم. شعر سرمایه‌ای بزرگ برای مردم و ملت ماست و وظیفه داریم آن را پاس بداریم.

میراث مکتوب ایران؛ پیوندی زنده میان زبان فارسی و جهان

غلامرضا امیرخانی نیز در بخشی از این آیین به فعالیت‌های سازمان اسناد و کتابخانه ملی اشاره و بیان کرد: این سازمان به‌عنوان بزرگ‌ترین مرکز نگهداری و صیانت از میراث مکتوب کشور، نزدیک به ۸۸ سال سابقه دارد و مفتخر است که به‌دور از هرگونه بحث یا گرایش سیاسی، خدمات خود را به مردم عزیز ایران و نیز علاقه‌مندان به فرهنگ، هنر، تمدن و ادب ایران‌زمین در سراسر جهان چه به‌صورت حضوری و چه مجازی، ارائه دهد.

وی اضافه کرد: بخش مهمی از این میراث، میراث ادبی کشور ماست؛ به‌ویژه زبان فارسی در قالب متون کهن، شعر و ادب فارسی، به‌خصوص نسخه‌های خطی و نفیس و همچنین آثار شاعران معاصر. آثاری که مشمول محدودیت کپی‌رایت نیستند معمولاً به‌صورت دیجیتال در اختیار مخاطبان قرار می‌گیرند و آثار جدیدتر نیز به‌صورت فیزیکی در مخازن نگهداری می‌شوند که از منظر مطالعات آماری و پژوهشی می‌تواند بسیار راهگشا باشد.

همچنین در آیین اختتامیه «بیستمین دوره جشنواره بین‌المللی شعر فجر» از برگزیدگان این رویداد تقدیر به عمل آمد.