تحول «صنعت فرش» با مواد بازیافتی و فرآیندهای سبز

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو؛ صنعت فرش یکی از قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین بخش‌های صنعت نساجی است و برای بسیاری از مردم، فقط یک کالای مصرفی نیست، بلکه بخشی از فرهنگ، هنر و هویت تاریخی به شمار می‌رود. به‌ویژه در ایران، فرش از دیرباز جایگاه مهمی در زندگی اجتماعی و اقتصادی داشته و علاوه بر ارزش هنری، در اشتغال‌زایی و صادرات نیز نقش قابل توجهی ایفا کرده است. با این حال، تولید فرش مانند بسیاری از فعالیت‌های صنعتی، بدون هزینه برای محیط زیست نیست. مصرف زیاد آب و انرژی، استفاده از مواد شیمیایی و رنگ‌های مصنوعی در برخی مراحل تولید و همچنین تولید پسماند و فاضلاب، از جمله چالش‌هایی هستند که در سال‌های اخیر بیشتر مورد توجه قرار گرفته‌اند. همین مسائل باعث شده است که بحث درباره شیوه‌های تازه و کم‌ضررتر تولید فرش، اهمیتی جدی پیدا کند.

ضرورت این موضوع فقط به زمان تولید محدود نمی‌شود، بلکه به پایان عمر فرش نیز مربوط است. فرش‌های فرسوده، به‌خصوص اگر از مواد مصنوعی ساخته شده باشند، به‌راحتی تجزیه نمی‌شوند و دفن آن‌ها می‌تواند به مشکلی زیست‌محیطی تبدیل شود. به همین دلیل، نگاه جدیدی در صنعت نساجی و فرش شکل گرفته که با عنوان «تولید پایدار» شناخته می‌شود. منظور از تولید پایدار این است که یک محصول از مرحله تأمین مواد اولیه تا تولید، مصرف و حتی زمانی که دیگر قابل استفاده نیست، کمترین اثر منفی را بر محیط زیست، اقتصاد و جامعه بر جای بگذارد. در این چارچوب، پژوهشگران و فعالان این حوزه در سال‌های اخیر به دنبال آن بوده‌اند که راه‌هایی برای کاهش آسیب‌ها و استفاده بهتر از منابع پیدا کنند و صنعت فرش را با شرایط جدید جهان سازگارتر کنند.

در همین زمینه، سعیده رفیعی از گروه فرش دانشکده هنرهای کاربردی دانشگاه هنر شیراز، پژوهشی درباره تولید پایدار در صنعت فرش انجام داده است. این پژوهش به‌طور مشخص به بررسی چرخه تولید پایدار در این صنعت پرداخته و تلاش کرده است تصویری جامع و قابل استفاده از مواد اولیه مناسب‌تر، فرآیندهای تولید کم‌ضررتر و شیوه‌های بهتر مدیریت پایان عمر فرش ارائه دهد. در واقع، این مطالعه به زبان ساده به این پرسش می‌پردازد که صنعت فرش چگونه می‌تواند با حفظ کیفیت و کارکرد خود، از نظر زیست‌محیطی نیز مسئولانه‌تر عمل کند.

پژوهش فوق به شیوه مروری انجام شده است؛ یعنی به‌جای انجام یک آزمایش منفرد، مجموعه‌ای از منابع و مطالعات موجود را بررسی و تحلیل کرده است. تمرکز اصلی مقاله بر فرش ماشینی بوده و موضوع در چارچوب «چرخه حیات» و «اقتصاد چرخشی» مطالعه شده است. چرخه حیات یعنی توجه به همه مراحل زندگی یک محصول، از آغاز تولید تا پایان استفاده از آن. اقتصاد چرخشی نیز بر این اصل استوار است که مواد و محصولات پس از مصرف، دور ریخته نشوند و تا حد ممکن دوباره وارد چرخه استفاده شوند. پژوهشگر با رویکردی تحلیلی و انتقادی، راهکارهای مطرح‌شده در این حوزه را کنار هم قرار داده تا روشن شود کدام مسیرها برای حرکت صنعت فرش به سوی پایداری، عملی‌تر و مؤثرتر هستند.

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهند که حرکت به سمت تولید پایدار در صنعت فرش بر سه محور اصلی استوار است: مواد اولیه پایدار، فرآیندهای تولید سبز و مدیریت چرخشی پایان عمر محصول. در بخش مواد اولیه، جایگزینی الیاف مصنوعی بکر با الیاف بازیافتی، مانند الیاف به‌دست‌آمده از بطری‌های پلاستیکی یا ضایعات فرش، یکی از مهم‌ترین راهکارها معرفی شده است. همچنین استفاده از پشم با مدیریت مسئولانه زنجیره تأمین نیز مورد توجه قرار گرفته است. این موضوع یعنی حتی در استفاده از مواد طبیعی هم باید به اثرات زیست‌محیطی و شیوه تأمین آن‌ها توجه شود.

در بخش فرآیندهای تولید، فناوری‌هایی مانند رنگرزی بدون آب با سیال فوق‌بحرانی دی‌اکسید کربن، چاپ دیجیتال و تکمیل آنزیمی به‌عنوان روش‌هایی مؤثر بررسی شده‌اند. این روش‌ها می‌توانند مصرف آب، انرژی و مواد شیمیایی را کاهش دهند.

بر پایه نتایج، ترکیب این راهبردها می‌تواند به کاهش محسوس انتشار کربن، حذف پساب صنعتی و استفاده کارآمدتر از منابع منجر شود. همچنین طراحی برای بازیافت، بازیافت فرش به فرش و برنامه‌های بازپس‌گیری محصولات فرسوده، به‌عنوان اجزای مهم اقتصاد چرخشی مطرح شده‌اند. در مورد ایران نیز پژوهش نشان می‌دهد که با وجود محدودیت‌هایی مانند ضعف زیرساخت بازیافت و لجستیک معکوس، اجرای یکپارچه این رویکردها می‌تواند به رقابت‌پذیری بیشتر و توسعه صادرات سبز کمک کند.

محققان می‌گویند صنعت فرش اکنون در نقطه‌ای تعیین‌کننده قرار دارد؛ جایی میان یک الگوی قدیمی، خطی و پرمصرف و یک مدل جدیدتر که مسئولانه‌تر و چرخشی‌تر است. در الگوی خطی، مواد اولیه استخراج می‌شوند، محصول ساخته می‌شود، مصرف می‌شود و در پایان دور ریخته می‌شود. اما در الگوی چرخشی، تلاش می‌شود مواد ارزشمند دوباره به چرخه تولید بازگردند. این تغییر فقط یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه برای بقا و رشد در بازاری که روزبه‌روز به مقررات زیست‌محیطی، خواسته مصرف‌کنندگان آگاه و محدودیت منابع حساس‌تر می‌شود، یک ضرورت راهبردی به شمار می‌رود.

بر اساس یافته‌های این پژوهش که در «فصلنامه علوم و فناوری نساجی و پوشاک» متعلق به موسسه نساجی امروز و انجمن علمی فرش ایران انتشار یافته‌اند، در حوزه مواد اولیه، حرکت به سمت الیاف بازیافتی و زیست‌پایه، به یکی از روندهای مهم تبدیل شده است. در کنار آن، نوآوری‌های فناورانه در تولید، امکان آن را فراهم می‌کنند که کیفیت و زیبایی محصول نهایی حفظ شود، بدون آن‌که هزینه سنگینی به محیط زیست تحمیل شود.

شاید مهم‌ترین تغییر، در نگاه به پایان عمر محصول باشد، جایی که به‌جای دفن فرش‌های فرسوده، بر طراحی برای بازیافت، ایجاد سیستم‌های بازپس‌گیری و توسعه فناوری بازیافت تأکید می‌شود. به این ترتیب، فرش فرسوده دیگر فقط زباله نیست، بلکه می‌تواند منبعی برای تولید دوباره باشد. این نگاه، به حفظ منابع، کاهش زباله و شکل‌گیری مدل‌های پایدارتر کسب‌وکار کمک می‌کند.