چشم‌انداز تولید نفت و گاز در ترکیه

 به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری دانشجو، واردات نفت و گاز، مهمترین پاشنه آشیل اقتصاد ترکیه است. آمار‌ها نشان می‌دهد که ترکیه در عرض ۵ سال، یعنی از ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ میلادی، در مجموع ۳۴۶ میلیارد دلار بابت واردات انرژی پرداخت کرده است.

میانگین واردات سالانه در حد ۷۰ میلیارد دلار بوده و البته در سال ۲۰۲۲ میلادی و به خاطر جهش استثنایی قیمت‌ها، هزینه واردات انرژی در ترکیه به ۹۷ میلیارد دلار رسید که اثر تورمی بسیار بدی برای اقتصاد این کشور داشت.

درست به همین دلیل است که انتشار هر خبری درباره اکتشاف و استخراج نفت و گاز در ترکیه، برای شهروندان این کشور اهمیت بالایی دارد.

دولت اردوغان امیدوار است پس از خلع سلاح کامل پ. ک. ک و استقرار امنیت کامل در استان‌های کردنشین جنوب و جنوب شرقی، زمینه برای اکتشاف و استخراج نفت، مساعدتر شود. دلیل امیدواری مقامات آنکارا این است که میدان نفتی کوهستان گابار در استان کردنشین شرناخ به تنهایی ۶۰ درصد از کل حجم نفت استخراج شده ترکیه را در خود جای داده است.

امید به کاهش وابستگی

ترکیه علاوه بر بخش‌های مسکونی و کشاورزی، در حوزه‌های کشاورزی و خدمات نیز از بزرگترین مصرف کنندگان نفت گاز، گازوئیل و بنزین در منطقه است. به همین خاطر، قطع کامل وابستگی به واردات انرژی، تقریباً ناممکن است. ولی این احتمال وجود دارد که با گسترده کردن حوزه  استخراج نفت و گاز ولو در مقدار کم، بخشی از وابستگی رفع شود.

روزنامه آکشام از جراید نزدیک به دولت اردوغان امروز در گزارشی اعلام کرده که تحقیقات اخیر، امید‌ها را برای افزایش استخراج نفت در ترکیه افزایش داده است. آکشام از این موضوع خبر داده که بر اساس بیانیه وزارت انرژی و منابع طبیعی ترکیه، تلاش‌ها برای وارد کردن منابع داخلی و ملی، به ویژه نفت گابار و گاز طبیعی دریای سیاه، به اقتصاد، همچنان ادامه دارد.

کل تولید نفت داخلی ترکیه در نیمه اول سال جاری میلادی به ۲۳.۱ میلیون بشکه ثبت رسید. آمار‌ها نشان می‌دهد که ۲۱.۸ میلیون بشکه از این تولید، توسط شرکت نفت ترکیه (TPAO) انجام شده که میدان نفتی کوهستان گابار با ۶۰ درصد، سهم عمده را به خود اختصاص داده است.

از دیگر سو، تولید گاز طبیعی در دوره ژانویه تا ژوئن از ۱.۶۴۱ میلیارد متر مکعب فراتر رفته است. شرکت نفت تاپوی ترکیه ۱ میلیارد و ۶۰۸ میلیون متر مکعب گاز استخراج کرده و سهم استخراج شرکت‌های خصوصی نیز ۳۳ میلیون متر مکعب بوده و ۹۲ درصد از کل تولید، از میدان گازی ساکاریا از  استان‌های ساحلی دریای سیاه حاصل شده است.

آلپ ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی و منابع طبیعی ترکیه درباره روند کنونی گفته است: «تولید داخلی گاز طبیعی و نفت همچنان ادامه دارد. با چاه‌های جدیدی که در گابار افتتاح کرده‌ایم، تولید نفت خود را افزایش می‌دهیم و امسال همچنین تولید گاز طبیعی خود را در دریای سیاه نیز دو برابر خواهیم کرد. به این ترتیب، تولید داخلی نفت و گاز طبیعی ما به شکل جدی افزایش خواهد یافت».

بایراکتار خاطرنشان کرد که ترکیه نه تنها در داخل کشور، بلکه در خارج از کشور نیز در زمینه نفت و گاز طبیعی فعالیت می‌کند.

وی گفت: «اقدامات ما در خارج از کشور بخشی از چشم‌انداز ما برای یک ترکیه کاملاً مستقل در زمینه انرژی است. تولید نفت و گاز طبیعی ما از طریق مشارکت‌هایی که در خارج از کشور ایجاد کرده‌ایم، ادامه دارد. علاوه بر این، ما در سومالی در حال حفاری هستیم و مجوز‌هایی برای دو میدان در لیبی، یکی در دریا و دیگری در خشکی، دریافت کرده‌ایم. در نهایت، ما قراردادی ویژه با عراق امضا کرده‌ایم و در پنج میدان در کرکوک که تخمین زده می‌شود حاوی ۳ میلیارد بشکه ذخایر نفتی باشند، شریک شده‌ایم. در زمینه انرژی، اکنون ترکیه‌ای ظاهر شده که یک تغییر دهنده بازی جهانی است، ترکیه‌ای که اکتشاف و تولید را هم در داخل و هم در خارج از کشور انجام می‌دهد».

کارشناسان می‌گویند: متوسط تولید نفت داخلی در ترکیه و در ۶ ماه نخست سال ۲۰۲۶ میلادی، حدود ۱۲۶.۹ هزار بشکه در روز بوده است. در این میان، کوهستان گابار در استان شرناخ، هر روز ۷۶ هزار بشکه نفت تولید کرده و روند تولید در دیگر استان کردنشین ترکیه یعنی باتمان نیز ادامه دارد. با این تفاوت که باتمان، میدانی برای اکتشاف ندارد، اما در گابار ۳۰ دکل حفاری جدید مشغول فعالیت هستند.

به باور متخصصین استخراج نفت، کوهستان گابار در یک منطقه کاملاً تصادفی صاحب نفت نشده و در مجموع، جنوب‌شرق ترکیه بخشی از سامانه زمین‌شناسی بسیار بزرگ زاگرس – بتلیس است. این یعنی همان پهنه‌ای که در سوی دیگر مرز، در شمال عراق و غرب ایران، به عنوان یکی از مهم‌ترین مناطق نفت‌خیز خاورمیانه شناخته می‌شود.

از نظر زمین‌شناسی، جنوب‌شرق ترکیه دارای سیستم‌های نفتی شناخته‌شده است و حوضه دیاربکر نیز به‌عنوان یک petroleum system واقعی مورد مطالعه قرار گرفته است.

وجود یک میدان بزرگ و تولیدکننده در گابار، احتمال اقتصادی بودن برخی ساختار‌های مجاور و کم‌اکتشاف‌تر را افزایش می‌دهد. در دسامبر ۲۰۲۴ تولید گابار به حدود ۶۱ هزار بشکه در روز رسیده بود و دولت هدف ۱۰۰ هزار بشکه در روز را اعلام کرده بود. ولی در سال جاری استخراج ۸۱ هزار بشکه در روز ممکن شد و دولت نیز همچنان هدف ۱۰۰ هزار بشکه در روز را دنبال می‌کند.

متخصصین نفتی می‌گویند: وزارت انرژی و منابع طبیعی ترکیه، گابار را فقط به محل اصلی استخراج نفت تبدیل نکرده و از آن، داده علمی نیز استخراج می‌کند. به این معنی که گابار را به سکوی اکتشاف منطقه‌ای تبدیل کرده است.

به طور معمول، وقتی در یک منطقه چندین میدان نفتی کشف می‌شود، زمین‌شناسان اطلاعاتی درباره سنگ منشأ، مخزن، نوع سنگ، فشار، ساختار‌های زیرزمینی، مهاجرت هیدروکربن و کیفیت نفت به دست می‌آورند.

در مرحله بعدی، این داده‌ها می‌توانند برای هدف‌گذاری چاه‌های بعدی استفاده شوند؛ بنابراین جنوب شرق ترکیه یک «منطقه اکتشافی در حال بازتعریف» است و از نظر تاریخی هم سابقه نفتی دارد. چرا که تلاش‌های محققین قبلی در باتمان، سیرت، ماردین و دیاربکر نیز همگی موید این نکته بوده که استعداد کشف میدانی نفتی کوچک و متوسط در منطقه بسیار است.

بخش‌هایی از این حوزه بسیار قدیمی و بالغ‌اند؛ بخش‌هایی دیگر هنوز ظرفیت اکتشاف و توسعه دارند و گابار نشان داده که ممکن است در میان این ساختار‌های قدیمی، ذخایر بسیار بزرگ‌تری از آنچه قبلاً تصور می‌شد وجود داشته باشد.

به عبارتی فنی، گابار فرضیه زمین‌شناسی درباره ظرفیت جنوب‌شرق ترکیه را تغییر داده است. قبلاً این منطقه به عنوان جغرافیایی آکنده از ذخایر نفتی کوچک و پراکنده تصور می‌شد.

ولی حالا این پرسش مطرح شده که آیا جنوب‌شرق ترکیه دارای چندین میدان بزرگ‌تر است که قبلاً به دلیل محدودیت داده، فناوری یا امنیت کشف نشده‌اند؟

اگر چه این سؤال هنوز جواب قطعی ندارد، اما همین که چنین پرسشی وارد برنامه اکتشافی شده، مهم است.

در پایان باید گفت: جنوب‌شرق ترکیه قطعاً در یک منطقه هیدروکربنی مهم قرار دارد، اما حجم ذخایر هنوز فاصله بسیار زیادی با عراق، ایران یا کشور‌های خلیج فارس دارد. با این وجود، حتی تولید فعلی ترکیه هنوز در مقیاس جهانی کوچک است.