یکصد و بیست‌ودومین نشست کتابخانه مرجع کانون برگزار شد/ «هزار و یک شب» از نگاه صنیع‌الملک و خیال شهر قاجاری

به گزارش گروه فرهنگی خبرگزاری دانشجو، در این نشست نفیسه عبدالبقایی، دکترای ادبیات فارسی با گرایش نسخه‌شناسی، و عباس کاظمی، جامعه‌شناس، درباره نگاره‌های صنیع‌الملک در نسخه «هزار و یک شب» و نسبت این آثار با ادبیات، جامعه و تصویر شهر سخن گفتند.

صنیع‌الملک از نقاشان نامدار دوره قاجار است که در آثار خود تلاش می‌کرد پیوندی میان مردم و هنر برقرار کند و تصویری از زمانه خود ارائه دهد. او در مصورسازی «هزار و یک شب» نیز با بهره‌گیری از جهان پیرامون خود، روایتی تصویری از یک متن کهن خلق کرد.

نمایشگاه «هزار و یک شب» در کتابخانه مرجع

مینا حدادیان، رییس گروه گردآوری و نشر اطلاعات کتابخانه مرجع کانون، در آغاز نشست با اشاره به برپایی نمایشگاهی با محوریت «هزار و یک شب» گفت: کتابخانه مرجع کانون همواره تلاش کرده است با تکیه بر منابع خود و با توجه به وظیفه اجتماعی‌اش، موضوع‌هایی را متناسب با ضرورت‌های فرهنگی و اجتماعی انتخاب و منابع مرتبط با آن را به مخاطبان معرفی کند.

او با اشاره به جایگاه کتابخانه مرجع به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آرشیو‌های ادبیات کودک و نوجوان در ایران، افزود: در این نمایشگاه تلاش شد بازنویسی‌های «هزار و یک شب» از آغاز شکل‌گیری ادبیات کودک در ایران تا امروز در معرض دید مخاطبان قرار گیرد.

حدادیان ادامه داد: در کنار این بخش، با همکاری کاخ گلستان، تصاویری از نگاره‌های «هزار و یک شب» دوره قاجار نیز در کنار کتاب‌های مرتبط با این اثر به نمایش درآمد تا مخاطبان با روایت تصویری این اثر در دوره قاجار آشنا شوند.

به گفته او، در مدتی که از برپایی این نمایشگاه می‌گذرد، تصویرگران، ناشران و نویسندگان بسیاری از آن بازدید کرده‌اند و آثار صنیع‌الملک نیز مورد توجه مخاطبان قرار گرفته است.

حدادیان با اشاره به نقش متون کهن در الهام‌بخشی به نویسندگان و تصویرگران گفت: هنرمندان امروز هر کدام در مواجهه با متون کهن، چه در حوزه متن و چه تصویرگری، راهبرد‌های متفاوتی دارند و در این نشست نیز تلاش شد راهبرد صنیع‌الملک و شاگردانش در مواجهه با یک متن کهن بررسی شود.

از نگارگری ایرانی تا تصویرگری «هزار و یک شب»

نفیسه عبدالبقایی پژوهشگر در این نشست با اشاره به پیشینه نگارگری در ایران، از نقش هنرمندان دوره صفویه در شکل‌گیری جریان‌های مهم نگارگری ایرانی سخن گفت و به تأثیر نقاشی اروپایی و گرایش‌های طبیعت‌گرایانه در آثار هنرمندان ایرانی اشاره کرد.

او سپس با مرور دوره‌های تاریخی، به شکل‌گیری ترجمه فارسی «هزار و یک شب» در دوره قاجار پرداخت و گفت: پایه‌های ترجمه این اثر در دوره محمدشاه گذاشته شد و پس از آن، ترجمه فارسی کتاب در دوره ناصرالدین‌شاه به پایان رسید.

عبدالبقایی با اشاره به علاقه ناصرالدین‌شاه به هنر و فناوری‌های نوین افزود: صنیع‌الملک نیز پس از سفر به ایتالیا و آشنایی با شیوه‌ها و فنون تازه نقاشی، چاپ و تصویرسازی به ایران بازگشت و مسئولیت تصویرگری «هزار و یک شب» را برعهده گرفت.

او گفت: صنیع‌الملک با بسیاری از تکنیک‌های نقاشی غربی آشنا بود، اما این شیوه‌ها را با پیشینه نگارگری ایرانی و نگاه هنری خود تلفیق کرد و به ساختاری ویژه در آثارش رسید.

روایت‌های درهم‌تنیده در هزاران تصویر

این پژوهش‌گر نسخه‌های خطی با اشاره به نسخه شش‌جلدی «هزار و یک شب» که در کاخ گلستان نگهداری می‌شود، گفت: این مجموعه دارای هزاران تصویر است و صنیع‌الملک و شاگردانش روایت‌های درهم‌تنیده کتاب را با جزئیات فراوان به تصویر کشیده‌اند.

عبدالبقایی یکی از ویژگی‌های مهم این اثر را همراهی دو روایت‌گر دانست و توضیح داد: در این مجموعه، شهرزاد راوی کلامی داستان‌هاست و صنیع‌الملک نیز به‌عنوان راوی تصویری، روایت دیگری از داستان‌ها ارائه می‌دهد.

او با اشاره به پیوند ادبیات و هنر در نسخه‌های خطی گفت: «هزار و یک شب» به دلیل گستردگی روایت‌ها و ظرفیت‌های خود، زمینه‌ای برای مطالعه در حوزه‌های مختلف از جمله ادبیات، هنر، تاریخ، جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی فراهم می‌کند.

تصویری از جامعه و زندگی دوره قاجار

عبدالبقایی با اشاره به ویژگی‌های مردم‌شناسانه نگاره‌های صنیع‌الملک گفت: در این تصاویر می‌توان پوشش، معماری، روابط اجتماعی، تفاوت طبقات اجتماعی، نوع نشستن، تزیینات لباس‌ها و فضا‌های اندرونی و بیرونی را مشاهده کرد.

او افزود: یکی از ویژگی‌های مهم کار صنیع‌الملک این است که روایت «هزار و یک شب» را تنها به تصویر نکشیده، بلکه آن را با جهان و جامعه زمانه خود پیوند داده است؛ به‌گونه‌ای که مخاطب در کنار داستان‌های کهن، تصویری از زندگی و فضای دوره قاجار را نیز مشاهده می‌کند.

عبدالبقایی در پایان با اشاره به نگهداری نسخه شش‌جلدی «هزار و یک شب» در کاخ گلستان گفت: این نسخه از حوادث مختلف جان سالم به در برده و اکنون در کاخ گلستان نگهداری می‌شود و برای ثبت جهانی آن نیز تلاش‌هایی در حال انجام است.

«قاجاری شدن» هزار و یک شب

عباس کاظمی، جامعه‌شناس و پژوهش‌گر مطالعات شهری و زندگی روزمره، نیز در این نشست از منظر جامعه‌شناسی به نگاره‌های صنیع‌الملک و رابطه آنها با شهر و جامعه دوره قاجار پرداخت.

او با اشاره به تفاوت تصویرگری «هزار و یک شب» در دوره ناصری با بسیاری از تصویرسازی‌های پیشین گفت: در این نگاره‌ها، هنرمندان به جای ساختن تصویری کاملاً خیالی از مکان‌هایی مانند بغداد و مصر، از جهان و جامعه پیرامون خود برای تصویرسازی بهره گرفته‌اند.

کاظمی این موضوع را زمینه‌ای برای طرح مفهوم «قاجاری شدن هزار و یک شب» دانست و گفت: این اثر در طول تاریخ خود میان فرهنگ‌ها و سرزمین‌های مختلف سفر کرده و در هر دوره تغییراتی در آن ایجاد شده است. نگاره‌های صنیع‌الملک نیز مرحله‌ای تازه از این دگرگونی را شکل می‌دهند.

تصویر، فراتر از روایت متن

کاظمی با اشاره به این‌که نگاره‌های صنیع‌الملک تنها بازتاب‌دهنده متن نیستند، گفت: تصویر‌ها در مواردی معنا‌ها و روایت‌هایی تازه ایجاد می‌کنند و جزئیاتی را به مخاطب نشان می‌دهند که ممکن است در متن داستان وجود نداشته باشد.

او افزود: انتخاب شخصیت‌ها، نوع پوشش، اشیا، چیدمان فضا، قرار گرفتن افراد در تصویر و آن‌چه در پس‌زمینه دیده می‌شود، همگی در شکل‌گیری معنای تازه این آثار نقش دارند. این جامعه‌شناس همچنین به حضور مردم عادی و فضا‌هایی مانند بازار، کوچه و خانه در نگاره‌ها اشاره کرد و گفت: در این آثار، در کنار شخصیت‌های داستان، می‌توان تصویری از گروه‌ها و طبقات مختلف جامعه دوره قاجار را نیز دید. کاظمی در پایان، نگاره‌های صنیع‌الملک را زمینه‌ای برای بازخوانی یک متن کهن در بستر معاصر خود دانست و تأکید کرد: این آثار نشان می‌دهند که یک متن کهن چگونه می‌تواند در مواجهه با زمانه‌ای تازه، معنا و روایتی تازه پیدا کند.

در پایان این نشست، حاضران پرسش‌های خود را مطرح کردند و نفیسه عبدالبقایی و عباس کاظمی به آنها پاسخ داد.

یکصد و بیست‌ودومین نشست تخصصی کتابخانه مرجع کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان با عنوان «خیال شهر به میانجی هزار و یک شب؛ تأملی بر نگاره‌های صنیع‌الملک» روز یک‌شنبه ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ از ساعت به‌صورت حضوری و برخط برگزار شد.