نفت ونزوئلا؛ توافقی برای مهار نفوذ چین یا بازگشت سلطه آمریکا؟

به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری دانشجو، دخالت فزاینده آمریکا در ونزوئلا، از ربایش نیکلاس مادورو در ژانویه (دی‌ماه) تا توافق جدید واشنگتن برای حضور مستقیم در صنعت نفت این کشور، می‌تواند محاسبات چین در آمریکای لاتین را پیچیده‌تر کند. ونزوئلا طی سال‌های گذشته یکی از مهم‌ترین کشورهای مسیر گسترش نفوذ اقتصادی و ژئوپلیتیکی چین در منطقه بوده و پکن برای مدت طولانی بزرگ‌ترین خریدار نفت و یکی از اصلی‌ترین طلبکاران این کشور محسوب می‌شد.

بر اساس گزارش بلومبرگ، چین در دوران تحریم‌های آمریکا از ونزوئلا حمایت کرد و روابط دو کشور در سال ۲۰۲۳ به سطح «مشارکت راهبردی همه‌جانبه» ارتقا یافت؛ سطحی که از بالاترین درجات روابط دیپلماتیک چین با کشورهای جهان به شمار می‌رود. پکن در کنار همکاری‌های اقتصادی، از مواضع ونزوئلا درباره تایوان و هنگ‌کنگ نیز حمایت کرده است.

با این حال، ربایش مادورو برای چین یک ضربه دیپلماتیک محسوب شد؛ به‌ویژه آنکه هیأتی بلندپایه از چین تنها یک روز پیش از اقدام آمریکا در کاراکاس حضور داشت.

نفت؛ محور روابط اقتصادی چین و ونزوئلا

روابط اقتصادی پکن و کاراکاس طی نزدیک به دو دهه گذشته گسترش قابل توجهی یافته است. تجارت دوجانبه چین و ونزوئلا در سال گذشته از ۷.۴ میلیارد دلار فراتر رفت و ونزوئلا همچنین یکی از خریداران مهم تسلیحات چینی در آمریکای لاتین بوده است.

بر اساس داده‌های مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی، ونزوئلا در دهه منتهی به سال ۲۰۲۰ (۱۳۹۹ خورشیدی) حدود ۴۹۵ میلیون دلار تسلیحات از چین خریداری کرده بود.

با این حال، مهم‌ترین بخش روابط اقتصادی دو کشور به حوزه انرژی و به‌ویژه نفت بازمی‌گردد.

چین تا پیش از ربایش مادورو بزرگ‌ترین واردکننده نفت ونزوئلا بود و حدود ۸۰ درصد صادرات نفت این کشور در سال گذشته به چین اختصاص داشت. با این حال، بر اساس داده‌های بلومبرگ، چین از زمان ربایش مادورو در ژانویه تاکنون نفتی از ونزوئلا خریداری نکرده است.

نفت سنگین «مِرِی» ونزوئلا نیز به دلیل کاربرد آن در تولید قیر و ساخت‌وساز و جاده‌سازی اهمیت ویژه‌ای دارد. تخفیف قابل توجه این نوع نفت در مقایسه با نفت مشابه در دیگر نقاط، آن را به محصولی جذاب برای پالایشگاه‌های مستقل چین تبدیل کرده بود.

با وجود این، توقف واردات نفت ونزوئلا تهدید بزرگی برای امنیت انرژی چین محسوب نمی‌شود؛ چرا که تنها حدود چهار درصد از واردات نفت چین در سال گذشته از ونزوئلا تأمین شده است. اهمیت اصلی این صادرات برای پکن، به موضوع بازپرداخت وام‌هایی بازمی‌گردد که چین در قبال دریافت نفت در اختیار ونزوئلا قرار داده بود.

چین از سال ۲۰۰۰ تاکنون بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار وام با پشتوانه دولتی به ونزوئلا اعطا کرده است که بخش عمده آن قرار بود از طریق ارسال نفت بازپرداخت شود. برآوردها درباره میزان بدهی باقی‌مانده متفاوت است و برخی منابع رقم آن را بین ۱۰ تا ۲۰ میلیارد دلار اعلام کرده‌اند.

توافق نفتی جدید آمریکا

در این میان، دولت آمریکا اعلام کرده است توافق جدیدی که با ونزوئلا به دست آمده، به واشنگتن امکان کنترل اکثریت سهام مربوط به حدود یک‌پنجم ذخایر اثبات‌شده نفت این کشور، معادل بیش از ۶۵ میلیارد بشکه، را می‌دهد.

بر اساس این توافق، دولت موقت ونزوئلا امتیاز توسعه ۱۷ میدان نفتی را برای مدت ۱۰۰ سال به شرکت خصوصی «نورث امریکن بلو انرژی» یا NABEP اعطا کرده است. این شرکت که توسط الخاندرو بتانکورت، بازرگان ونزوئلایی، اداره می‌شود، در ادامه ۳۵ درصد از سهام شرکت مادر خود را در اختیار دولت آمریکا قرار داده است.

همچنین واشنگتن حق خرید ۲۰ درصد از تولید فعلی و آینده این پروژه‌ها با قیمت تمام‌شده و حق تقدم برای خرید ۸۰ درصد باقی‌مانده تولید را دریافت کرده است.

دولت ترامپ این توافق را ابزاری برای کاهش نفوذ چین و روسیه در آمریکای لاتین معرفی کرده و آن را در چارچوب سیاستی که از آن با عنوان «دکترین دانرو» یاد می‌شود، قرار داده است.

کاخ سفید اعلام کرده است بیشتر میدان‌هایی که قرار است توسط نورث امریکن بلو انرژی توسعه یابند، پیش‌تر تحت کنترل یا بهره‌برداری شرکت‌های چینی و روسی یا نزدیکان فاسد مادورو و هوگو چاوز بوده‌اند.

با این حال، شرکت‌های کوچک‌تر چینی و روسی بیشتر تحت تأثیر این توافق قرار گرفته‌اند و دارایی‌های نفتی شرکت‌های بزرگ چینی تاکنون تا حد زیادی دست‌نخورده باقی مانده‌اند. تولید نفت شرکت‌های مرتبط با چین کمتر از ۱۰ درصد تولید ونزوئلاست؛ این در حالی است که فعالیت‌های شرکت آمریکایی شورون بیش از ۲۵ درصد تولید نفت این کشور را تشکیل می‌دهد.

شرکت‌های چینی سینوپک و شرکت ملی نفت چین نیز بر اساس توافق‌های پیشین، ادعاهایی درباره حدود ۴.۴ میلیارد بشکه از ذخایر نفتی ونزوئلا دارند.

تهدید توافق جدید برای بازپرداخت بدهی‌های چین

توافق جدید آمریکا می‌تواند بازپرداخت میلیاردها دلار بدهی ونزوئلا به چین را دشوارتر کند. کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، گفته است چین از درآمد حاصل از تولید نفت جدید ونزوئلا هیچ ادعایی بابت بدهی‌های خود نخواهد داشت.

چین در واکنش به این موضع اعلام کرده است همکاری این کشور با ونزوئلا تحت حمایت قوانین بین‌المللی و داخلی قرار دارد و حقوق و منافع قانونی چین در ونزوئلا باید حفظ شود.

یکی از گزینه‌های پیش روی پکن می‌تواند تلاش برای دریافت مطالبات خود در چارچوب بازسازی بدهی‌های دولتی ونزوئلا باشد.

ونزوئلا؛ میدان تازه رقابت واشنگتن و پکن

در سطح گسترده‌تر، حضور مداخله‌گرایانه‌تر آمریکا در آمریکای لاتین می‌تواند روند گسترش نفوذ چین در این منطقه را نیز با چالش مواجه کند. تحلیلگران معتقدند اقدام آمریکا در ونزوئلا ممکن است الگویی برای حذف اجباری شرکت‌ها و منافع چینی از برخی بخش‌های راهبردی منطقه ایجاد کند.

با این حال، میزان نفوذ اقتصادی چین در آمریکای لاتین به اندازه‌ای گسترده است که عقب‌راندن آن به سادگی امکان‌پذیر نخواهد بود. چین اکنون دومین شریک تجاری بزرگ منطقه پس از آمریکا محسوب می‌شود و شرکت‌های چینی در بخش‌هایی همچون شبکه‌های برق، معدن، خودروهای برقی و زیرساخت حضور عمیقی دارند.

از این رو، تحولات ونزوئلا بیش از آنکه به معنای پایان نفوذ چین در آمریکای لاتین باشد، می‌تواند آغاز مرحله‌ای تازه از رقابت مستقیم‌تر واشنگتن و پکن بر سر منابع، زیرساخت‌ها و نفوذ اقتصادی در این منطقه باشد؛ رقابتی که نفت ونزوئلا می‌تواند یکی از مهم‌ترین محورهای آن باشد.