وقتی «ستارخان» سوژه جلسه غیر علنی مجلس شد!

به گزارش گروه فرهنگ و هنر خبرگزاری دانشجو، در آستانه روز ملی سینما، نسخه اصلاح و مرمت‌شده فیلم «ستارخان» ساخته علی حاتمی، پنجشنبه، ۱۹ شهریورماه با حضور محمدمهدی دادگو تهیه‌کننده باسابقه سینمای ایران در سالن «سینماتوگراف» موزه سینمای ایران به نمایش درآمد.

محمدمهدی دادگو -تهیه‌کننده باسابقه سینمای ایران- در سخنان ابتدایی، راجع به عشق علی حاتمی به ایران گفت: در ابتدا، از همه همکاران فیلمخانه ملی ایران و مدیرش لادن طاهری به سهم خودم، به سهم علی حاتمی و به سهم اهالی سینما سپاسگزاری می‌کنم.

حکایت علی حاتمی با «ستارخان»، حکایتی مفصل است و قدمتی بیش از ۵۰ سال دارد. در زمان ساخت این فیلم، من با حاتمی همکاری نداشتم و از سال ۱۳۵۶، همکاری من با او با ایده «جاده ابریشم» آغاز شد و تا لحظه مرگ او، این همکاری و هم‌نشینی ادامه یافت.

وی ادامه داد: این هم‌نشینی موجب می‌شد هرازگاهی او از گذشته خودش سخن بگوید و آن گذشته پر فراز و نشیبی بود که علی حاتمی از جوانی با نمایش و تئاتر شروع کرده بود. علی حاتمی عاشق ایران بود. ایران، نه به معنی شعاری بلکه به معنی همه سنت‌ها، همه تاریخ، همه سربلندی‌ها و حتی همه اشیا، ابنیه، قصه‌ها، مراسم، اعتقادات و غیره.

دادگو در تشریح نگاه علی حاتمی به وقایع تاریخی سرزمین ایران خاطرنشان کرد: وقتی از گذشته نزدیک صحبت می‌کنیم، این گذشته نزدیک به بسیاری از وقایع، اتفاقات و نظریاتی آلوده است که به تقویم و نه به تاریخ تعلق دارد. یک گذشته دور می‌تواند ما را روشن‌تر به قضاوت تاریخی برساند.

وی افزود: در هنر سینما هرگز ادعای این وجود ندارد که وقتی به سمت فیلم تاریخی می‌رویم، جزء به جزء تاریخ را مانند یک تاریخ‌نگار و تاریخ‌نویس به تصویر بکشیم. اگر هم در گوشه‌هایی چنین عملی صورت بگیرد، به شکل مستند است. علی حاتمی، تاریخ را از پنجره و ویزور خودش نگاه می‌کرد و براساس آن می‌نوشت. داستان‌های تاریخی علی حاتمی، روایتی از تاریخ است بدون اینکه به حقایق تاریخی خیانت کند یا آن‌ها را تغییر بدهد و این را بارها و بارها در برابر کسانی که می‌خواستند از مسائل تاریخی یا سینمای تاریخی او خرده بگیرند، تذکر داده است. او گوشزد می‌کرد که تاریخ‌نگار نیست و من از کنار وقایع تاریخی بدون لطمه زدن به آن‌ها قصه خودم را روایت می‌کنم.

این تهیه‌کننده سینما درباره نحوه ورود علی حاتمی به سینما عنوان کرد: اگر گذشته سینمایی علی حاتمی را پس از دوران حضور او در عرصه نمایش پی بگیریم، او با یک فیلم موزیکال و شاید بتوان گفت نخستین فیلم موزیکال سینمای ایران وارد این عرصه می‌شود و جسارت او در عرصه فیلم‌سازی از همین‌جا به منصه ظهور می‌رسد.

وی نگاه علی حاتمی به موفقیت در گیشه سینما را این‌گونه توصیف کرد: «حسن کچل»، یک فیلم موزیکال است و بعد از آن، «طوقی»، «بابا شمل»، «قلندر» و «خواستگار» را می‌سازد که تعدادی از آن‌ها در گیشه ناموفق هستند ولی او اصلا رها نمی‌کند چون می‌خواهد متل‌ها، داستان‌ها، قصه‌های کوچه‌ها و قصه‌های مردان و قلندران را تعریف کند و به یادگار بگذارد.

دادگو یادآوز شد: تعدادی از تهیه‌کنندگان از علی حاتمی ایراد می‌گرفتند که چرا فیلم‌های او در گیشه شکست می‌خورد و اصلا برای او مهم نیست. حاتمی مطمئن بود راهی که می‌رود، درست است. تمام قصه‌هایی که حاتمی روایت می‌کند، بدون زمان است و در زمان قصه‌های مادرِ علی حاتمی رخ می‌دهد چون مادرش برای حاتمی قصه‌هایی تعریف کرده و بعدا، این قصه‌ها به این شکل نمایش داده می‌شود. اولین فیلم تاریخی علی حاتمی، همین «ستارخان» است که اثری غریب و مهجور است.

این تهیه‌کننده سینما ادامه داد: در دوران کوتاه نمایش «ستارخان»، به حاتمی ستم می‌شود بنابراین به سمت تلویزیون پناه می‌برد.

وی افزود: رضا قطبی در تلویزیون از این رانده شده وزارت فرهنگ و هنر آن زمان استقبال می‌کند و او در سال ۱۳۵۲، «داستان‌های مولوی» را می‌سازد که یک مجموعه کوتاه تلویزیونی راجع به داستان‌های مثنوی معنوی است. سعید مستغاثی، یک مقاله به نام «مرغ سحر ناله سر کن» دارد که همه بینندگان «ستارخان» لازم است آن را مطالعه کنند تا ببینند چه بر سر حاتمی و این فیلم آمد.

دادگو ابراز کرد: بعد از ساخت اثر، برای «ستارخان» یک نمایش خصوصی با حضور برخی نمایندگان مجلس آن‌زمان ترتیب می‌دهند که مورد اعتراض آن‌ها قرار می‌گیرد که این تحریف تاریخ و کوچک کردن یک سردار ملی و یکی از سران نهضت مشروطیت است. البته که حاتمی، این سردار ملی را مثل همه ایران‌دوستان و همه کسانی که ایران را دوست داریم، نمایش می‌دهد و نمی‌خواهد راجع به او غلو کند تا بعدا از آن بهره‌برداری کنند.

وی خاطرنشان کرد: این فیلم در اسفند ۱۳۵۱ به مدت ۱۰ روز اکران می‌شود و در همان زمان، نمایندگان مجلس یک جلسه غیرعلنی راجع به این فیلم تشکیل می‌دهند و اعلام می‌کنند که اثر، منافی و مغایر منافع ملی است و باید از پرده پایین بیاید.هرچقدر پرویز صیاد و دیگران کوشش می‌کنند نمی‌توانند جلوی این اتفاق را بگیرند و «ستارخان» از آن موقع تا کنون در سایه توقیف بوده است. البته بعد از انقلاب اسلامی می‌توانست به نمایش دربیاید که شاید ضرورتی پیدا نمی‌کرده چون نسخه قابل نمایشی وجود نداشته است.

نمایش «ستارخان» بخشی از برنامه نمایش آثار شاخص و مرمت‌شده سینمای ایران است که به مناسبت روز ملی سینما، موزه سینما با همکاری فیلمخانه ملی ایران تدارک دیده است.

«ستارخان» محصول سال ۱۳۵۱ است و علی نصیریان، عنایت‌الله بخشی، عزت‌الله انتظامی و پرویز صیاد در آن ایفای نقش کرده‌اند.