کد خبر:۱۴۵۸۸۸۳
گزارش|
دانشگاه‌های دنیا برای تخلف خط قرمز دارند/ دانشگاه‌های ایران چطور؟
اعتراض دانشجویی حق است، اما هتک حرمت پرچم جمهوری اسلامی را نمی‌توان پشت عنوان اعتراض پنهان کرد. در اسفند ۱۴۰۴، در جریان تجمعات دانشگاهی، رفتار‌هایی رخ داد که بحث درباره مرز اعتراض و قانون‌شکنی را جدی‌تر کرد؛ مرزی که در دانشگاه‌های معتبر دنیا برای آن مقررات روشن نوشته‌اند و تخلف از آن، حتی در جریان تجمع اعتراضی، قابل پیگیری است.
به گزارش خبرنگار دانشگاه خبرگزاری دانشجو؛ یک تجمع دانشجویی می‌تواند با یک شعار شروع شود و با صدها شعار ادامه پیدا کند؛ می‌تواند محل بیان اعتراض به یک تصمیم، یک سیاست یا حتی یک وضعیت سیاسی باشد. اما همیشه یک سؤال بعد از پایان تجمع باقی می‌ماند: اگر در میان این اعتراض، رفتاری رخ داد که طبق مقررات دانشگاه تخلف محسوب می‌شود، تکلیف چیست؟
این سؤال وقتی جدی‌تر شد که در جریان اتفاقات اسفند ۱۴۰۴، تصاویر و گزارش‌هایی از هتک حرمت پرچم جمهوری اسلامی ایران در برخی دانشگاه‌ها منتشر شد. دانشگاه تهران در واکنش به یکی از این موارد، ضمن تأکید بر سابقه دانشگاه در تضارب آرا و گفت‌وگوی نقادانه، هتک حرمت پرچم را محکوم کرد و بر ضرورت باقی ماندن اعتراض در چارچوب قانون و احترام تأکید داشت.
از آن طرف، یک واقعیت دیگر هم وجود دارد؛ دانشگاه‌های بزرگی که سال‌هاست اعتراض دانشجویی را تجربه می‌کنند، برای همین لحظه‌ها مقررات نوشته‌اند. نه برای اینکه جلوی هر اعتراضی را بگیرند، بلکه برای اینکه معلوم باشد مرز اعتراض کجاست و بعد از عبور از آن، چه اتفاقی می‌افتد.
در شیکاگو، اول اجازه اعتراض می‌دهند؛ بعد سراغ رفتار می‌روند
دانشگاه شیکاگو در مقررات رسمی خود صریحاً اعتراض مسالمت‌آمیز و تجمع منظم را بخشی از آزادی بیان می‌داند. اما همان‌جا یک مرز هم تعیین می‌کند، حق اعتراض شامل اخلال در فعالیت دانشگاه یا به خطر انداختن امنیت دیگران نمی‌شود. اگر رفتاری به شکل اساسی آموزش، پژوهش، امور اداری یا حقوق دیگر اعضای دانشگاه را مختل کند، رفتار اخلال‌گرانه تلقی شده و می‌تواند موضوع رسیدگی انضباطی قرار گیرد.
حتی برای لحظه‌ای که تجمع از حالت عادی خارج می‌شود هم سازوکار مشخص دارد. مسئول دانشگاه می‌تواند از فرد بخواهد رفتار اخلال‌گرانه را متوقف کند و اگر دستور رعایت نشود، پرونده به یکی از نظام‌های انضباطی دانشگاه ارجاع می‌شود. مقررات ساختمان، ظرفیت محل تجمع و مسیرهای ورود و خروج هم در جریان اعتراض همچنان پابرجاست.
نکته همین‌جاست؛ دانشگاه شیکاگو برای اعتراض یک مجوز بی‌قیدوشرط تعریف نکرده است. اعتراض پذیرفته شده، اما رفتار دانشجو همچنان قابل بررسی است.
آکسفورد؛ حتی اعتراض هم باید با مقررات کنار بیاید
آکسفورد نیز آزادی بیان را از اصول دانشگاه می‌داند و در سیاست رسمی خود تأکید کرده که گفت‌وگو و بیان دیدگاه‌ها باید در محیطی امن و بدون ارعاب امکان‌پذیر باشد. کد آزادی بیان این دانشگاه در فوریه ۲۰۲۶ بازنگری و تصویب شده است.
اما وقتی پای رفتار وسط می‌آید، متن مقررات آکسفورد بسیار روشن‌تر می‌شود. مختل کردن تدریس، مطالعه، پژوهش یا فعالیت‌های دانشگاه، جلوگیری از آزادی بیان دیگران، آسیب زدن به اموال، ایجاد خطر، رفتار خشونت‌آمیز، تهدیدآمیز، تحقیرکننده یا اخلال‌گرانه و حتی سرپیچی از دستور معقول مقام مسئول دانشگاه در کد انضباطی این دانشگاه ممنوع شده است.
در عین حال، آکسفورد یک نکته مهم را هم صریحاً حفظ کرده است: اعتراض‌هایی که طبق مقررات آزادی بیان دانشگاه مجاز باشند، صرفاً به دلیل اعتراضی بودن، تخلف انضباطی محسوب نمی‌شوند. یعنی مقررات تلاش می‌کند بین اعتراض و رفتار متخلفانه در جریان اعتراض تفکیک ایجاد کند.
هاروارد؛ حتی پرچم و بنر هم از قانون مستثنی نیست
در هاروارد، مقررات وارد جزئیات بیشتری می‌شود. تجمع و اعتراض در برخی فضاهای تعیین‌شده امکان‌پذیر است، اما کلاس‌ها، کتابخانه‌ها، خوابگاه‌ها و سالن‌های غذاخوری برای اعتراض در نظر گرفته نشده‌اند. تجمع نباید مسیر دسترسی به ساختمان‌ها را مسدود کند یا فعالیت عادی دانشگاه را مختل کند و استفاده از صدای تقویت‌شده نیز نیازمند تأیید قبلی است.
حتی نصب پرچم، بنر و پوستر روی اموال دانشگاه هم قاعده دارد؛ این اقلام فقط در محل‌های تعیین‌شده یا با تأیید قبلی قابل نصب‌اند. برای تخلف از مقررات نیز صرفاً یک تذکر اخلاقی در نظر گرفته نشده و اقدام انضباطی، ارجاع به دفتر رئیس دانشکده یا در مواردی خارج کردن فرد از محیط دانشگاه از پیامدهای اعلام‌شده است.
پس در این سه نمونه، اختلافی در اصل وجود ندارد: دانشجو می‌تواند موضع داشته باشد، تجمع کند و اعتراض کند؛ اما همین دانشجو در داخل دانشگاه همچنان تابع مقررات است.
مسئله فقط اعتراض نیست
این همان نقطه‌ای است که ماجرای اسفند دوباره به آن برمی‌گردد.
در دانشگاه تهران، خود دانشگاه در بیانیه‌اش میان اعتراضات و اقدامات خشونت‌آمیز و خرابکارانه تفکیک قائل شد و هتک حرمت پرچم را محکوم کرد.
این تفکیک اهمیت دارد. چون اگر هر رفتار رخ‌داده در یک تجمع را اعتراض بدانیم، دیگر جایی برای اجرای مقررات باقی نمی‌ماند. از طرف دیگر، اگر هر تجمع اعتراضی را به‌خاطر رفتار یک یا چند نفر تخلف بدانیم، حق اعتراض دیگر دانشجویان هم زیر سؤال می‌رود.
بنابراین نقطه شروع رسیدگی باید یک چیز باشد، رفتار مشخص، فرد مشخص و مقررات مشخص.
اگر دانشجویی در دانشگاه علیه یک تصمیم شعار می‌دهد، این با تخریب اموال، تهدید دیگران یا رفتاری که طبق آیین‌نامه تخلف شناخته می‌شود، یکسان نیست. همان‌طور که اگر یک تخلف مشخص احراز شد، قرار گرفتن آن رفتار در بستر یک تجمع نباید رسیدگی به آن را منتفی کند.
تجربه خارجی یک چیز دیگر هم نشان می‌دهد
مقررات دانشگاه‌های خارجی فقط فهرست ممنوعیت‌ها نیستند؛ برای بعد از تخلف هم سازوکار دارند.
در شیکاگو، برای رفتار اخلال‌گرانه نظام انضباطی مشخص شده و خود دانشگاه از تحقیق منصفانه و بی‌طرفانه درباره اتهام‌های مربوط به رفتار اخلال‌گرانه سخن می‌گوید.
در آکسفورد نیز دانشجو را موظف به رعایت مقررات و دستورهای معقول مقام دانشگاه می‌کند و برای رفتارهای مشخص، مسیر انضباطی تعریف شده است.
آیین‌نامه انضباطی هاروارد هم در مقررات فعلی خود صراحتاً اعلام کرده که بی‌توجهی به دستور مقام دانشگاه برای ترک یک فضای محل اعتراض می‌تواند به رسیدگی انضباطی، ارجاع به دفتر رئیس دانشکده یا خروج فرد از محیط دانشگاه منجر شود.
یعنی بعد از تمام شدن تجمع، پرونده رفتار افراد هم تمام نمی‌شود؛ اگر تخلفی رخ داده باشد، تازه مرحله بررسی آغاز می‌شود.
حالا این سؤال به وزارت علوم برمی‌گردد
در ایران هم وزارت علوم در همان روزهای پس از اتفاقات دانشگاهی موضع خود را درباره هتک حرمت نمادهای ملی اعلام کرد ، اما چند ماه بعد، سؤال اصلی دیگر صدور موضع نیست. سؤال این است که پرونده‌ها به کجا رسیده‌اند.
اگر درباره هتک حرمت پرچم یا سایر رفتارهای مورد بحث، پرونده انضباطی تشکیل شده، باید معلوم باشد فرآیند رسیدگی چگونه طی شده است. اگر تخلفی احراز شده، نتیجه رسیدگی چه بوده و اگر احراز نشده، آن هم باید روشن باشد. اگر پرونده‌ای جنبه قضایی پیدا کرده، وضعیت آن نیز موضوعی است که می‌تواند از مسیر قانونی پیگیری شود.
این مطالبه به معنای برخورد با دانشجوی معترض نیست. اتفاقاً برعکس؛ برای اینکه حق اعتراض از برخورد سلیقه‌ای مصون بماند، باید تخلف هم با معیار روشن و فرآیند مشخص بررسی شود.
دانشگاه نمی‌تواند یک روز از آزادی بیان دانشجو دفاع کند و روز دیگر، بدون تعیین دقیق رفتار و مستند قانونی، درباره تخلف تصمیم بگیرد. همان‌طور که نمی‌تواند مقررات داشته باشد و هنگام وقوع تخلف، نتیجه رسیدگی را نامعلوم بگذارد.
تجربه شیکاگو، آکسفورد و هاروارد یک نسخه آماده برای دانشگاه ایرانی نیست؛ ساختار حقوقی و دانشگاهی این کشورها با ایران متفاوت است. اما یک نکته در مقررات هر سه دیده می‌شود: حق اعتراض و مسئولیت فردی را کنار هم گذاشته‌اند.
دانشجو حق دارد اعتراض کند؛ دانشگاه هم وظیفه دارد امکان اعتراض قانونی را به رسمیت بشناسد. اما اگر در جریان این اعتراض، رفتاری رخ داد که تخلف آن طبق مقررات احراز شد، رسیدگی باید انجام شود.
حالا مطالبه از وزارت علوم واضح است، اگر برای اتفاقات اسفند پرونده‌ای تشکیل شده، نتیجه آن را روشن کند؛ نه برای اینکه صدای اعتراض دانشجو خاموش شود، بلکه برای اینکه معلوم باشد در دانشگاه، هم حق اعتراض جدی گرفته می‌شود و هم قانون.
لینک کپی شد
گزارش خطا
اخبار مرتبط
