انقلاب ماهواره‌بر‌ها در راه است/ ایران فقط به پرتاب ماهواره فکر نمی‌کند

به گزارش خبرنگار دانشگاه خبرگزاری دانشجو؛ وقتی صحبت از فضا می‌شود، معمولاً تصویر یک موشک در لحظه پرتاب یا ماهواره‌ای که از زمین جدا می‌شود در ذهن می‌آید؛ اما آنچه در افتتاحیه هفته جهانی فضا در ایران مطرح شد، نشان می‌دهد ماجرا دیگر فقط به لحظه پرتاب ختم نمی‌شود. پشت هر ماهواره، مجموعه‌ای از فناوری‌ها، شرکت‌ها، زیرساخت‌ها، داده‌ها و البته یک بازار قرار دارد؛ زنجیره‌ای که اگر کامل نشود، حتی موفق‌ترین پرتاب‌ها هم نمی‌توانند تمام ظرفیت اقتصادی و کاربردی خود را نشان دهند.

هفته جهانی فضا امسال در ایران با شعار «انقلاب ماهواره‌برها» آغاز شده؛ شعاری که در ظاهر درباره موشک‌های حامل ماهواره است، اما در صحبت‌های مسئولان، معنای گسترده‌تری پیدا می‌کند. از توسعه ماهواره‌بر‌های ایرانی و رسیدن به مدار‌های بالاتر گرفته تا ساخت ماهواره‌های نسل جدید، ورود جدی‌تر بخش خصوصی، استفاده از داده‌های فضایی و تلاش برای تبدیل فناوری فضایی به بخشی از زندگی روزمره مردم آیین افتتاحیه هفته جهانی فضا ۱۲ مهرماه برگزار شد و برنامه‌های این هفته تا ۱۸ مهر ادامه دارد. این رویداد در حالی برگزار می‌شود که ایران بیست‌وششمین هفته جهانی فضا را پشت سر می‌گذارد و بنا بر اعلام دبیر این هفته، در سال‌های گذشته در میان ۱۰ کشور نخست جهان از نظر تعداد رویداد‌های ثبت‌شده قرار داشته است.

«انقلاب ماهواره‌برها» فقط یک شعار درباره موشک نیست

انتخاب ماهواره‌بر‌ها به عنوان محور برنامه‌های امسال، اتفاقی نیست. در زنجیره فضایی، ماهواره بدون امکان انتقال مطمئن به مدار عملاً امکان استفاده ندارد و به همین دلیل توان پرتاب یکی از حلقه‌های اصلی این زنجیره محسوب می‌شود.

مرتضی نیکخو، دبیر هفته جهانی فضا، از نامگذاری هفت روز این هفته بر اساس ماهواره‌بر‌های ایرانی خبر داده است؛ از «سفیر» در ۱۲ مهر تا «سیمرغ»، «ذوالجناح»، «قاصد»، «قائم»، «ققنوس» و «سریر» که به ترتیب محور روز‌های بعد قرار گرفته‌اند. به گفته او، این نامگذاری متناسب با شعار امسال و با هدف توجه بیشتر به صنعت پرتاب انجام شده است.

اما اگر قرار باشد از میان صحبت‌های مطرح‌شده در این مراسم یک نکته اصلی را بیرون بکشیم، آن نکته این است که توسعه فضایی دیگر نمی‌تواند صرفاً با تعداد ماهواره‌های ساخته‌شده یا پرتاب‌های انجام‌شده سنجیده شود.

حسن سالاریه، رئیس سازمان فضایی ایران، صراحتاً تأکید کرده که برنامه فضایی کشور تنها ساخت و پرتاب ماهواره نیست و توسعه زنجیره کامل فناوری فضایی، از طراحی و ساخت ماهواره تا پرتاب، انتقال به مدار و بهره‌برداری از داده‌های فضایی، در دستور کار قرار دارد.

این تغییر نگاه مهم است؛ چون نقطه پایان یک پروژه فضایی دیگر لحظه جدا شدن ماهواره از ماهواره‌بر نیست. ارزش اصلی زمانی شکل می‌گیرد که ماهواره بتواند مأموریت خود را انجام دهد، داده تولید کند و آن داده در جایی به کار بیاید.

از «ساختن» به «استفاده کردن»

در بخش دیگری از مراسم، بحثی مطرح شد که شاید از خود پرتاب‌ها برای آینده صنعت فضایی مهم‌تر باشد  کاربرد. سالاریه از قرار گرفتن ماهواره مخابراتی «ناهید ۲» در مدار و ساخت نسل‌های پیشرفته‌تر آن خبر داده و عملکرد موفق مأموریت «چمران» و افزایش ظرفیت ماهواره‌بر «سیمرغ» برای انتقال محموله‌های سنگین‌تر را از دیگر دستاورد‌های اخیر عنوان کرده است. او همچنین به پروژه «بلوک سامان» و نقش آن در دستیابی به مدار‌های بالاتر اشاره کرده است.

در کنار این دستاوردها، رئیس سازمان فضایی از حضور بخش خصوصی نیز گفت و اعلام کرد که در سال گذشته سه ماهواره ساخته‌شده توسط بخش خصوصی در مدار قرار گرفته‌اند. به گفته او، شرکت‌های متنوعی برای همکاری با صنعت فضایی شناسایی شده‌اند و شرکت‌های فعال در این حوزه وجود دارند.

این بخش از صحبت‌ها یک پیام روشن دارد: اگر قرار باشد صنعت فضایی به یک صنعت پایدار تبدیل شود، دولت و نهاد‌های اصلی فضایی به تنهایی نمی‌توانند همه مسیر را طی کنند. حضور شرکت‌های خصوصی، توسعه خدمات و ایجاد بازار برای محصولات فضایی، بخش دیگری از این زنجیره است.

در واقع، ماهواره‌ای که ساخته می‌شود، اما مشتری یا کاربرد مشخصی ندارد، تنها بخشی از ظرفیت فناوری فضایی را بالفعل کرده است. ارزش اقتصادی زمانی شکل می‌گیرد که خروجی فناوری به یک خدمت یا محصول تبدیل شود.

اقتصاد فضا؛ مرحله بعدی رقابت

سیدستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، بخش مهمی از سخنان خود را به همین موضوع اختصاص داد. او با اشاره به برآورد حدود یک تریلیون و ۸۰۰ میلیارد دلاری اقتصاد فضایی جهان و رشد سالانه حدود ۹ درصدی این صنعت، تأکید کرد که فضا دیگر صرفاً یک حوزه علمی و فناورانه نیست و به یکی از بخش‌های مهم اقتصاد جهانی تبدیل شده است.

اهمیت این حرف در این است که نگاه به فضا را از یک پروژه پرهزینه دولتی به یک حوزه اقتصادی گسترده‌تر تغییر می‌دهد.

داده‌های ماهواره‌ای می‌توانند در کشاورزی، هواشناسی، پایش منابع آب، نقشه‌برداری و بسیاری از حوزه‌های دیگر مورد استفاده قرار بگیرند؛ بنابراین آنچه در مدار اتفاق می‌افتد، می‌تواند در نهایت روی زمین به یک خدمت، تصمیم یا کسب‌وکار تبدیل شود.

سالاریه نیز از توسعه محصولات فضایی در حوزه هواشناسی و پایش منابع آبی خبر داده و گفته است که توسعه اقتصاد فضا با جدیت دنبال می‌شود. اینجاست که «اقتصاد فضا» از یک عبارت تخصصی فاصله می‌گیرد و معنای ملموس‌تری پیدا می‌کند: ماهواره زمانی برای جامعه ارزش بیشتری دارد که خروجی آن بتواند مشکلی را حل کند.

صنعت فضایی باید از عرضه‌محوری فاصله بگیرد

شاید مهم‌ترین بخش صحبت‌های وزیر ارتباطات همین تغییر زاویه نگاه باشد. هاشمی معتقد است صنعت فضایی باید از سمت عرضه‌محوری به سمت تقاضامحوری حرکت کند؛ یعنی ابتدا نیاز مشخص باشد و سپس فناوری برای پاسخ به آن نیاز توسعه پیدا کند. 

او تأکید کرده که فناوری زمانی ارزش خود را پیدا می‌کند که در کنار آن بهره‌بردار وجود داشته باشد و صنعت فضایی زمانی در اقتصاد پایدار می‌شود که وارد جریان زندگی مردم شود.

این نگاه، مسئله مهمی را پیش روی صنعت فضایی قرار می‌دهد. موفقیت یک فناوری را فقط نباید با پیچیدگی فنی آن سنجید. ممکن است یک فناوری از نظر مهندسی بسیار پیشرفته باشد، اما اگر استفاده‌کننده مشخصی نداشته باشد، مسیر تبدیل شدن آن به یک صنعت پایدار دشوار خواهد بود.

در مقابل، وقتی نیاز مشخصی مانند پایش منابع آب، پیش‌بینی وضعیت هوا، دسترسی ارتباطی مناطق دورافتاده یا تولید داده‌های دقیق مطرح باشد، ماهواره و فناوری فضایی می‌تواند از یک محصول تخصصی به یک ابزار کاربردی تبدیل شود.

ماهواره قرار است به کدام بخش زندگی مردم برسد؟

یکی از نمونه‌های مطرح‌شده در مراسم، ارتباطات ماهواره‌ای بود. هاشمی با اشاره به توسعه ارتباطات ماهواره‌ای گفت این فناوری قرار نیست الزاماً جایگزین کامل ارتباطات زمینی شود. در شرایطی که بستر فیبرنوری وجود داشته باشد، ارتباطات زمینی همچنان اهمیت خود را دارد و در کنار آن، ارتباطات ماهواره‌ای می‌تواند در موقعیت‌هایی که دسترسی زمینی دشوارتر است، نقش ایفا کند.

او همچنین بر اهمیت کاربرد‌های سنجشی ماهواره‌ها تأکید کرد و از ضرورت حرکت در مسیر رفع نیاز‌ها سخن گفت.

از همین زاویه، برنامه اعلام‌شده برای منظومه شهید سلیمانی نیز قابل توجه است. وزیر ارتباطات اعلام کرده سه ماهواره از مجموع ۲۴ ماهواره این منظومه آماده پرتاب هستند و تأکید کرده برای رساندن پوشش باکیفیت به روستا‌ها هنوز زمان لازم است، اما زیرساخت و مسیر این کار باید از امروز ایجاد شود.

این نگاه نشان می‌دهد مسئله اصلی صرفاً داشتن ماهواره نیست؛ سؤال بعدی این است که این ماهواره قرار است چه مشکلی را حل کند و چه کسی قرار است از خدمات آن استفاده کند.

یک مسیر طولانی از مدرسه تا مدار

در کنار بحث فناوری و اقتصاد، بخش دیگری از برنامه‌های هفته جهانی فضا به کودکان و نوجوانان اختصاص پیدا کرده است؛ موضوعی که شاید در نگاه اول ارتباط مستقیمی با توسعه صنعت فضایی نداشته باشد، اما برای ساخت نیروی انسانی آینده تعیین‌کننده است.

نیکخو اعلام کرده تمرکز برنامه‌های امسال بیش از دانشجویان و متخصصان، بر دانش‌آموزان قرار گرفته و برنامه‌هایی مانند رصد، توزیع کتاب و محصولات آموزشی در مناطق محروم، رونمایی از پنج کتاب فناوری فضایی برای کودکان و نوجوانان و مسابقه «کاوش از مدار» در دستور کار قرار دارد. در این مسابقه، داده‌های خام فضایی در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌گیرد تا آنها داده‌ها را پردازش و تحلیل کنند.

هاشمی نیز از همین زاویه به تجربه شخصی خود اشاره کرده و گفته است که در دوران نوجوانی مطالعه مجلات علمی می‌توانست ذهنیت افراد را نسبت به آینده شغلی آنها شکل دهد. از نگاه او، ساختن همین تصویر ذهنی در کودکان می‌تواند آنها را به سمت صنعت فضایی هدایت کند.

در حقیقت، توسعه صنعت فضایی فقط به ساخت موتور، ماهواره یا ایستگاه زمینی وابسته نیست. پشت این فناوری‌ها، نسل‌هایی از مهندسان، پژوهشگران، تحلیلگران داده و متخصصان قرار دارند که باید سال‌ها پیش از ورود به بازار کار، با این حوزه آشنا شده باشند.

هفته فضا؛ از نمایش دستاورد تا ساختن یک زنجیره

برنامه‌های امسال هفته جهانی فضا نیز تلاش می‌کنند همین زنجیره را گسترده‌تر کنند؛ از رویداد‌های علمی و آموزشی و مسابقات دانش‌آموزی گرفته تا برنامه‌های کانون پرورش فکری، نشست‌های تخصصی، حضور در مدارس و دانشگاه‌ها و برنامه‌های استانی. بر اساس اعلام دبیر هفته جهانی فضا، برنامه‌ها محدود به تهران نیست و مجموعه‌ای از سازمان‌ها، دانشگاه‌ها، شرکت‌های خصوصی، مراکز دانش‌بنیان و نهاد‌های آموزشی در آن مشارکت دارند.

در این میان، شعار «انقلاب ماهواره‌برها» را می‌توان از یک زاویه وسیع‌تر دید. انقلاب واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که توان پرتاب، ساخت ماهواره، حضور بخش خصوصی، تولید داده، ایجاد بازار و تربیت نیروی انسانی در کنار یکدیگر قرار بگیرند.

آنچه در افتتاحیه هفته جهانی فضا مطرح شد، در واقع تصویری از همین مسیر بود؛ مسیری که از ماهواره‌بر شروع می‌شود، اما قرار نیست در مدار تمام شود. مسئله بعد از رسیدن به مدار تازه آغاز می‌شود.  اینکه چه چیزی ساخته شده، چه داده‌ای تولید می‌شود، چه کسی از آن استفاده می‌کند و این فناوری در نهایت چه مسئله‌ای از زندگی مردم یا اقتصاد کشور را حل خواهد کرد.

اگر صنعت فضایی بتواند به این پرسش‌ها پاسخ عملی بدهد، ماهواره دیگر فقط یک جسم در مدار زمین نخواهد بود؛ بلکه می‌تواند به بخشی از زیرساخت اقتصادی و خدماتی کشور تبدیل شود.