ترکیه و مسئله ثبات داخلی عراق

گروه بین الملل «خبرگزاری دانشجو»، ابوذر بهزادی: با شروع تحولات شگرف در منطقه خاورمیانه و شکل گیری تحولات سیاسی-اجتماعی در بعضی از نظام های اقتدارگرای منطقه، قدرت های تاثیرگذار منطقه ای مانند ایران، ترکیه، عربستان و اخیرا قطر تلاش دارند تا در راستای منافع خود به ماجراجویی و ایفای نقش موثر برای بهره گیری از فرصت ها اقدام نمایند. در این میان اقدامات و تحرکات ترکیه که سودای هژمونی منطقه خاورمیانه را نیز در سر می پروراند در نوع خود جالب توجه است.

ترکیه که در سال های اخیر با در دستور کار قرار دادن سیاست «مشکل صفر» سعی در به حداقل رساندن اختلافات خود با کشورهای همسایه را مد نظر قرار داده بود، همزمان با شروع تحولات اخیر خاورمیانه با فاصله گرفتن از سیاست «مشکل صفر» در راستای افزایش نقش منطقه ای خود و تغییر معادلات منطقه به نفع خود به ماجراجویی در منطقه پرداخته است. دلایل متعددی مانند ایجاد سپر دفاع موشکی آمریکا، موضع گیری های شدید در قبال سوریه، نزدیکی به کشورهای اتحادیه عرب و در نهایت حمایت از کردهای عراق و قرار گرفتن در مقابل دولت نوری المالکی در عراق جدید حاکی از فاصله گرفتن از سیاست «مشکل صفر» و تنش زدایی با همسایگان خود می باشد.

از سوی دیگر عراق همواره به عنوان یکی از قدرت های بزرگ و تاثیرگذار منطقه بوده است که پس از خروج نیروهای آمریکا در حال تثبیت قدرت داخلی و نقش آفرینی در منطقه می باشد. روند تحولات در عراق که در همسایگی ترکیه قرار گرفته است همواره برای ترکیه حساس بوده و در شرایط بحران یا ثبات در عراق، آنکارا موضع گیری های متفاوتی را اتخاذ کرده است.

متغیرهای متفاوتی در فضای حاکم بر منطقه خاورمیانه وجود دارد که نگرانی رجب طیب اردوغان از شکل گیری ثبات داخلی در عراق را موجب شده است. این متغیر ها عبارتند از:

مساله کردها به مثابه متغیر مشترک بین عراق و ترکیه؛ ترکیه و عراق جزء چهار کشور خاورمیانه ای هستند که بخشی از تنوعات جمعیتی آن ها را کردها تشکیل می دهند. تفاوت عمده ای که بین مناطق کردنشین عراق و ترکیه وجود دارد این است که کردهای عراق از نظر جمعیتی و نهادی، ساختاری متفاوت با کردهای ترکیه دارد. همین امر نیز باعث شده است که کردهای عراق از خودمختاری بیشتری نسبت به کردهای ترکیه برخوردار باشند. در این راستا ترکیه همواره سعی داشته تا از کردهای عراق به عنوان اهرمی برای وارد کردن فشار به دولت عراق بهره ببرد. از سوی دیگر ترکیه که از مخالفان اصلی شکل گیری کشور کردستان توسط کردهای ایران، سوریه، عراق وترکیه می باشد تلاش دارد تا ضمن حمایت و گسترش روابط با سران کرد عراقی به نوعی کنترل آن ها را نیز در دست گیرد.

مذهب؛ با توجه به قرار گرفتن ترکیه اهل تسنن در همسایگی مثلث شیعی ایران، سوریه و عراق، طبیعتا گسترش روابط و اتحاد این سه کشور روند تحولات منطقه را به سمت و سویی سوق می دهد که فضای کنشگری ترکیه را تنگ تر می کند. از این رو آنکارا همواره در تلاش بوده است تا چالش هایی را در روابط این کشورها ایجاد نماید. 

ایران؛مشترکات فرهنگی – دینی، رابطه کهن تاریخی و مرزهای طولانی مشترک مطلوبیت هایی است که زمینه را برای برقراری روابط و همکاری های مشترک بین ایران و عراق بوجود می آورد. بنابراین پس از خروج نیروهای آمریکا از عراق و موضع گیری های متعارض اتحادیه عرب در قبال ایران، قرار گیری عراق به عنوان یک کشور عربی در کنار ایران و بهره گیری از ظرفیت های بالقوه و تاثیرگذار آن در اجلاس های اتحادیه عرب و مساله هسته ای برای ایران حائز اهمیت می باشد. از این رو نزدیکی این دو کشور نگرانی دیگر کشورهای منطقه به خصوص ترکیه و عربستان را به همراه دارد. 

سوریه؛ مساله دیگری که می تواند زمینه ساز گسترش روابط دو جانبه ایران و عراق شود تحولات سوریه می باشد. اتفاقاتی که در اثر فشارهای خارجی و خارج از اراده مردم سوریه پس از شروع ناآرامی ها در این کشور در حال وقوع است مورد قبول ایران و عراق نمی باشد. بغداد با درک صحیح از معادلات بین المللی و منطقه ای متوجه شده است که تحرکاتی که متاثر از مداخلات خارجی و در تضاد با مصالح مردم سوریه شکل می گیرد ممکن است دامن عراق را نیز بگیرد. در این رهگذر از نظر ترکیه همکاری های بین ایران و عراق در حل مشکلات سوریه، منجر به کاهش نقش منطقه ای ترکیه می شود که در راستای تحولات سوریه مسیری متفاوت از ایران و عراق را انتخاب کرده و از سناریوهایی که منجر به سقوط بشار اسد می شود حمایت می کند، در حالی که ایران و عراق انجام اصلاحات و پرهیز از هرگونه خشونت طلبی علیه مردم سوریه و عدم مداخلات خارجی را توصیه می کند.

در نهایت اینکه بازگرداندن ثبات و امنیت داخلی به عراق به عنوان یکی از کشورهای تاثیرگذار در جهان عرب، که از حمایت های ایران نیز برخوردار است به افزایش نقش آفرینی بغداد در معادلات منطقه ای و اجلاس های سران اتحادیه ی عرب منجر می شود که همین امر نگرانی ترکیه را از نزدیکی هرچه بیشتر ایران و عراق و شکل گیری اتحادهای بین آن ها به وجود آورده است.