اخوان المسلمین از مشی ایدئولوژیک تا پراگماتیسم

گروه بین الملل «خبرگزاری دانشجو»: در حالی که تا ساعاتی دیگر کمیته انتخابات ریاست جمهوری مصر نتایج نهایی انتخابات را اعلام خواهد کرد، بسیاری از کارشناسان بر این باورند که محمد المرسی نامزد جریان اسلامگرای اخوان المسلمین آنگونه که پیشتر نتایج غیر رسمی اعلام شده بود پیروز انتخابات ریاست جمهوری است.

 

طی یک سال اخیر و پس از سرنگونی رژیم دیکتاتوری مبارک و تشدید فعالیت جریان های گوناگون در مصر، بسیاری از کارشناسان به تحلیل رویکرد جریان اخوان المسلمین از زمان وقوع انقلاب تا مشارکت سیاسی این گروه در مصر پرداخته اند. در این نوشتار بر آنیم ضمن اشاره به پیشینه این جریان و مشی آن از زمان تاسیس تا کنون به تبیین رویکرد اخوان المسلمین پس از انقلاب فوریه مصر و تلاش جهت کسب مناصب سیاسی و نوع جهت گیری های آن در قبال تحولات داخلی، منطقه ای و بین المللی بخصوص پس از کسب جایگاه ریاست جمهوری بپردازیم.

 

 

اخوان المسلمین در ماه مارس سال 1928 به همت «حسن البنا» و چند تن از همفکران وی، در شهر اسماعیلیه  مصر پایه گذاری شد. حسن البنا، رهبری اخوان المسلمین را پس از تأسیس بر عهده گرفت و تا زمان ترور در 12 فوریه سال 1949 میلادی، آن را در اختیار داشت. به اعتقاد حسن البنا - بنيان‏گذار و رهبر اخوان المسلمين - دين و دولت جدايي ناپذيرند و تثبيت آن و نيز ترويج دعوت، مهم‏ترين اهداف برپايي نظام اسلامي است.

 

دولت اسلامي مبتني بر سه ركنِ مسؤوليت حاكم، وحدت امت و احترام به اراده امت و اصول اساسي آن هم عدالت، آزادي و جهاد مي‏باشد. البنا سه ويژگي براي دولت اسلامي بر مي‏شمارد كه عبارتند از: دعوت، جهان شمول، شرعي و در اين راستا، چهار وظيفه نيز براي آن احصا مي‏كند: برپايي نظام سياسي، تحقق عدالت در عرصه فردي، خانواده، ملي و بين المللي، نشر و ترويج دعوت و جهاد.

 

دولت مطلوب از ديدگاه البنا، نظام خلافت است. این نهضت به تاثیر از اندیشه هاى سید جمال‌الدین اسدآبادی و در پاسخ به انحطاط داخلى مسلمانان و سلطه بیگانگان بر کشورهاى اسلامى ، به ویژه بر کشور مصر پدید آمد. اخوان المسلمین جهت رسیدن به اهدافش (چون زنده کردن شعائر اسلامى و برافکندن سلطه اجانب و برقرارى حکومت اسلامى ) در جبهه هاى مختلف فرهنگى، نظامى و سیاسى به مبارزه پرداخت، و در این رهگذر چند بار به دست حکومت های وقت منحل شد و طى آن شمار زیادى از اعضاى آن دستگیر و یا اعدام شده اند. پس از ترور حسن البنا، بتدریج تحولى در جنبش اخوان المسلمین صورت گرفت . این تحول عبارت بود از جایگزین کردن راههاى مسالمت آمیز به جاى مبارزه مسلحانه علیه رژیم و سلطه بیگانگان .

 

این اقدام که در پى ناامیدى از مؤ ثر بودن راه حل نظامى برگزیده شد، از محبوبیت و کارآیى اخوان کاست و گروههاى جدید اسلامى (مانند جهاد اسلامى ) که اغلب متاثر از اخوان المسلمین بودند، امّا بر مبارزه نظامى پاى مى فشارند، پا به میدان گذاشتند. با این وصف ، تاءثیر عمیقى که جنبش اخوان در روند مبارزات مردم مصر و جهان اسلام داشته است ، غیر قابل انکار مى باشد.

 

اخوان المسلمین پس از انقلاب به باور همه تحلیلگران عامل عمده سرنگونی دیکتاتوری مبارک در مصر نه تلاش جریانی خاص، بلکه خیزش سراسری مردم مصر و تلاش برای ایجاد نظامی مبتنی بر دموکراسی، تحول در عرصه اقتصادی و احیای ارزش های مصری ها بود که طی سه دهه حکومت مبارک نادیده انگاشته شده بود، از این رو انقلاب به هیچ یک از جریان های ملی، اسلامگرا، لیبرال و مدیون نبوده است. اما با وقوع انقلاب بسیاری از گروه ها تلاش نمودند که با فضای باز ایجاد شده به ترویج اندیشه های خویش در جامعه بپردازند. جریان اخوان المسلمین نیز که دارای ریشه ای بیش از هشتاد ساله در مصر می باشد و طی سالیان متمادی از سوی حکومت های وقت سرکوب شده بود و در این دهه ها اقدام به کمک های عام المنفعه، تاسیس خیریه ها، ایجاد نهادهای آموزشی و رفاهی پرداخته بود تلاش نمود با وقوع انقلاب به ترویج اندیشه های بنیادین این جریان و احیای ارزش های حاکم بر این گروه بپردازد، از این رو پس از انقلاب بشدت بر فعالیت های اجتماعی خویش افزود و از سویی تلاش نمود جهت تاثیر گذاری بیشتر بر جامعه مصر به فعالیت سیاسی نیز روی آورد.

 

اخوان المسلمین با شرکت در انتخابات پارلمانی موفق به کسب بیش از چهل درصد آرای مصری ها گشت و در آخرین اقدام تلاش نمود با کسب منصب ریاست جمهوری موقعیت این جریان را در آینده مصر تثبیت نماید. اکنون این جریان از نفوذ گسترده ای در جامعه مصر برخوردار است و توانسته در عرصه سیاسی نیز جایگاه خویش را بیش از پیش مستحکم نماید. اما آنچه اکنون ذهن بسیاری از تحلیلگران منطقه را به خود جلب نموده است این است که اخوان در صورت در اختیارگیری پست ریاست جمهوری به چه میزان به اندیشه های بنیادین این گروه طی هشت دهه اخیر پایبند خواهد ماند، آیا اخوان در عرصه اجرایی همچنان مبتنی بر افکار ایدئولوژیک خود رفتار خواهد کرد یا خیر. سوالی که کارشناسان بر این باورند این جریان با دستیابی به مناصب اجرایی و آشنایی با واقعیت های عرصه سیاسی و مشکلات جامعه مصر به ناچار از مشی ایدئولوژیک خود فاصله گرفته و عملگرایانه با قضایا رفتار خواهد نمود. در ادامه این متن به دلایل اتخاذ رویکردی پراگماتیستی از سوی اخوان در صورت احراز پست ریاست جمهوری از سوی این جریان اسلامگرا خواهیم پرداخت:

 

الف) نقش گسترده ارتش: نقش ارتش در مصر به پیشینه حضور آنها در این کشور بر می گردد. در واقع ارتش همواره نیرویی عمده در صحنه سیاسی قاهره بعد از دوران پادشاهی بوده است. تاکنون همه روسای جمهور مصر از هنگام سرنگونی سلطنت در این کشور در سال 1952میلادی از ارتش برآمده اند. از زمان عبدالناصر تا کنون نظامیان از اعتبار و جایگاه خاصی در مصر برخوردار بوده اند، همین جایگاه امتیازات خاص مادی نیز برای آنها فراهم کرده است به گونه ای که به گفته صاحب نظران چیزی حدود 40 درصد اقتصاد مصر در اختیار نظامیان است.

 

واقعیت این است که پس از فروپاشی نظام مبارک و از بین رفتن ساختار حزبی طرفدار وی، تنها جریانی که از لحاظ ساختاری قابلیت رقابت با اخوان المسلمین، قدیمی ترین جنبش اسلامی در خاورمیانه، را دارد ارتش مصر است. با منحل شدن پارلمان اکنون تدوین پیش نویس قانون اساسی جدید هم زیرنظر نظامیان صورت خواهد گرفت. از این رو است که شوراي عالي نظامي حاكم بر مصر به دنبال انحلال پارلمان از سوي دادگاه عالي قانون اساسي، اعلام كرد كه رئيس‌جمهوري آينده بايد در برابر اعضاي شوراي نظامي سوگند رياست‌جمهوري ياد كند. از این رو و با توجه به نقش گسترده ارتش در تحولات آتی، اخوان المسلمین ناچار است جهت ماندگاری در قدرت به بسیاری از اصول مد نظر ارتش مبنی از جمله وجود دولتی سکولار در مصر تن دهد، کما اینکه محمد المرسی در سخنان اخیر خویش به شکلی تلویحی این امر را تایید کرده است که دولت تحت رهبری شهروندان را ملزم به اجرای اصول شریعت نخواهد کرد.

 

پیشتر نیز بسیاری از کارشناسان منطقه بر این باور بودند که جریان اخوان المسلمین به قدرت نخواهد رسید مگر اینکه به صورت پنهانی با ارتش در زمینه تقسیم قدرت و سپردن برخی تعهدات در صورت روی کار آمدن به توافق دست یابند. اتخاذ چنین رویکردی در تضاد آشکار با اندیشه های رهبران پیشین اخوان و بخصوص حسن البنا بنیانگذار این جریان دارد که حوزه سیاست و دین را از یکدیگر جدا نمی داند. حسن البنا در این رابطه می گوید: « حوزه سیاست و حوزه دین از یکدیگر جدا نیست و دولت اسلامی هم قدرت دینی را اعمال می کند و هم قدرت دنیوی را.... قدرت یگانه و یکپارچه است که در دولت تجسم می یابد که بر امور دین و دنیا اشراف دارد، بنابراین دولت قدرتی است دارای رویکرد به جامعه و قدرتی است که احکام را اجرا می کند.»

 

ب) وضعیت نابسامان اقتصادی: در مصر ۱۳ میلیون نفر زاغه نشین هستند. ۴۷ درصد این زاغه نشین ها در اطراف قاهره سکونت دارند. چهل تا چهل و پنچ درصد مردم زیر خط فقر ( درآمد ۲ دلار در روز) زندگی می کنند. آمار غیر رسمی بیکاری ۲۵ در صد است. اقتصاد مصر تحت تاثیر بی ثباتی سیاسی در این کشور است. از حدود یک سال و نیم گذشته سرمایه گذاری خارجی در مصر کاهش و رشد اقتصادی کاهش یافته است. از زمان سقوط دولت مبارک گردشگری به عنوان موتور اقتصاد مصر به شدت تضعیف شده است. در سال دوهزار و ده سالانه چهارده میلیون گردشگر به مصر سفر می کردند. در یک سال این رقم به ده میلیون نفر رسیده است. بخش گردشگری مصر طی هفده ماه گذشته حدود بیست میلیارد دلار ضرر کرده است. میزان سرمایه گذاری خارجی که در سال دوهزار و ده شش میلیارد دلار بود در ژوئیه و دسامبر سال دوهزار و یازده تقریبا به صفر رسید.

 

از سویی بحران انتخابات ریاست جمهوری مصر بر بورس این کشور تاثیر منفی گذاشته است به گونه ای که بورس این کشور بیش از دو میلیارد دلار ارزش خود را از دست داد. این در حالیست که بسیاری از بخش های اقتصادی از ابتدای سال میلادی کنونی، از رکود شکایت می کند.

 

اخوان المسلمین در شرایطی سکان هدایت مصر را در دست خواهد گرفت که این کشور در بدترین وضعیت اقتصادی خویش قرار دارد، از این رو اخوان ناگزیر است تمام تلاش خویش را معطوف به داخل نموده تا ثباتی نسبی را در این کشور ایجاد نماید. لازمه ی ایجاد چنین فضایی پرهیز از اقداماتی است که منجر به ایجاد فضایی تنش زا در جامعه مصر می گردد. در این راستا اخوان ضمن کاهش روابط خویش با سایر جنبش های اسلامی متاثر از این جریان در خارج از مصر به همکاری با سایر گروه های مصری و در راس آن ارتش خواهد پرداخت.

 

از سویی اخوان المسلمین ناچار است بواسطه ی وابستگی شدید مصر به کمک های مالی سالیانه آمریکا که از زمان وضع عهدنامه کمپ دیوید به این سو به این کشور پرداخت می شود از اتخاذ سیاست خارجی ماجراجویانه و تنش افزا با همسایگان بخصوص رژیم صهیونیستی دست کشیده و همت خویش را در جهت ارتقای موقعیت اقتصادی مصر قرار دهد. یکی از لوازم این امر حمایت از صنعت گردشگری می باشد که برای پویایی آن و کسب درآمدهای بالا جهت ترمیم اوضاع اقتصادی اخوان المسلمین مجبور است بر برخی اعتقادات این جریان پشت پا زده و از مخالفت با برخی اقدامات نظیر دایر بودن مراکز فحشا و مشروب فروشی ها چشم پوشی نماید.

 

این اقدامات در حالی است که بر اساس بند دوم مرامنامه اخوان المسلمین یکى از اهداف جماعت را «برپایى دولت شایسته‏اى مى‏داند که احکام و آموزه‏هاى اسلام را عملاً پیاده و در داخل از آن حراست و در خارج آن را تبلیغ کند» حسن البنا بنیانگذار اخوان آرمان های بلندی در سر داشت و هرگز خود را مقید به فعالیت در درون مرزهای مصر نساخت. وی تلاش های بسیاری برای گسترش فعالیت گروه خود در خارج از مصر انجام داد، که خط موسوم به «خط بین المللی اخوان المسلمین» حاصل آن می باشد. حسن البنا در مراسمی، که در مارس سال 1948 به مناسبت بیستمین سالگرد تأسیس گروه برگزار شد، اعلام کرد؛«اسلام یک دین فراگیر و جنبش آن، جنبشی بین المللی است؛ به طوری که 200 شاخه در مصر، 500 شاخه در سودان و شاخه های دیگری در فلسطین، اردن، سوریه، پاکستان، ایران و ترکیه دارد.»

 

ج) جلب حمایت سایر جریان های مصری: نتیجه انتخابات پارلمانی و ریاست جمهوری حاکی از آن بود که اخوان المسلمین در بهترین حالت موفق به دارا بودن نیمی از آرای شهروندان مصری نیست. بسیاری از گروه های مطرح در مصر نظیر سلفی ها، لیبرال ها، ملیون و قبطی ها خود را از عوامل اصلی وقوع انقلاب تلقی می کنند، از این رو بارها هشدار داده اند که مانع از آن خواهند شد که جریان خاصی انقلاب را مصادره کند. اخوان المسلمین در فضای تنش آلود فعلی و با وجود جریان های وابسته به نظام سابق و قدرت روز افزون ارتش ناگزیر از اتحاد با برخی جریان های موجود جهت استحکام موقعیت خویش است که لازمه ی این اتحاد توجه به خواسته های سایر جریان ها و دست کشیدن از برخی آرمان های اخوان المسلمین می باشد. اعلام تعیین یک قبطی به عنوان یکی از معاونین ریس جمهور از سوی المرسی در این راستا می گنجد. گروه های لیبرال، ناسیونالیست و قبطی با هر گونه ایجاد حکومت اسلامی در مصر مخالف هستند. رهبران اخوان نیز برخلاف مشی سابق خویش دائما بر این نکته تاکید می کنند که آنها بدنبال ایجاد حکومتی دینی نیستند بلکه خواهان حکومتی دموکراتیک را میخواهند که همه گروه های مصری را در بر گیرد.

 

د) نقش و نفوذ گسترده قدرت های منطقه ای در معادلات مصر: اگرچه بسیاری از کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس همواره نسبت به روی کارآمدن اخوان المسلمین در مصر هشدار داده اند و وزیر خارجه عربستان در نامه ای خطاب به سفیر این کشور در قاهره از وی می خواهد مانع از روی کار آمدن این جریان گردد، اما اخوانی ها ناگزیر از برقراری روابطی حسنه با اعراب خلیج فارس هستند تا جایی که محمد المرسی علی رغم سیاست خصمانه سعودی ها در قبال این گروه اخیرا اظهار داشته در صورت روی کار آمدن ابتدا به ریاض سفر خواهد کرد. سعودی ها با سرنگونی مبارک حمایت گسترده ای را از جریان های سلفی در مصر انجام دادند.

 

اما علی رغم تضاد ریشه ای جریان اخوان المسلمین با سلفی ها که از زمان حسن البنا تا چندی پیش پابرجا بود، اکنون اخوانی ها مجبورند جهت جلب رضایت سعودی ها و کسب حمایت آنها در منطقه و همچنین دلگرمی به آرای مصری های سلفی نسبت به سیاست های آل سعود چشم پوشی نمایند. المرسی در آخرین اظهارات خویش روابط مصر و سعودی را راهبردی خطاب کرده و اعلام داشته است که الازهر و عربستان دو بال جبهه سنی در منطقه می باشند. هم اکنون هزاران کارگر مصری در عربستان مشغول به کار می باشند، از این رو هرگونه موضع ضد سعودی از جانب قاهره منجر به اخراج آنها از عربستان می شود که پیامدهای ناگواری را برای مصربحران زده در پی خواهد داشت، امری که سعودی ها تا کنون چندین مرتبه به شکل تلویحی به آن اشاره و از وابستگی مصر به درآمدهای حاصل از این کارگران بهره برده است.

 

ک) اتهام حمایت از ایران: از زمان وقوع انقلاب در مصر، بسیاری از رسانه های منطقه تلاش نمودند اخوان المسلمین را جنبشی نزدیک به جمهوری اسلامی نشان دهند. نگاهی به تاریخ نیز حاکی از روابط گرم این جریان با جمهوری اسلامی و مذهب تشیع است. البنا به عنوان یک اندیشمند اهل سنت، گام های مثبتی به سوی تقویت جنبش تقریب مذاهب اسلامی برداشت. به زعم وی اختلافات فقهی نباید عامل تفرقه میان مذاهب اسلامی باشد. شیخ حسن البنا با توجه به واقعیت ها و نقش ارزنده شیعه در اعتلای اسلام و تمدن آن، مذهب شیعه امامیه را به رسمیت شناخت و از این رهگذر از علمای بزرگ الازهر ـ مانند مرحوم شیخ محمود شلتوت و البته قبل از فتوای مشهور وی ـ در به رسمیت شناختن مذهب شیعه جعفری، به عنوان مذهب پنجم مسلمانان پیروی کرده است. در سالیان اخیر نیز جریان اخوان همواره بر خلاف علمای سعودی فتاوی متفاوتی را صادر کرده اند در جریان حمله صهیونیست ها علیه لبنان و حزب الله، اخوان المسلمین و رهبران آن ـ به ویژه در مصر ـ از مقاومت اسلامی در لبنان حمایت گسترده ای کردند و فتاوی علمای سعودی را در این زمینه مردود و مایه فتنه و فساد دانستند.

 

اما اکنون جریان اخوان المسلمین جهت نشان دادن تمایز میان افکار این گروه و جمهوری اسلامی به منظور جلب مساعدت های غرب و کشورهای عربی به موضع گیری در قبال آنچه نزدیکی این جریان به ایران نامیده می شود گرفته است. المرسی اخیرا با اشاره به مواضع ایران اظهار داشته است هر گونه سیاستی که در مقابل منافع کشورهای دوست عربی(اعراب خلیج فارس) قرار گیرد از سوی اخوان المسلمین پذیرفته شده نیست. اخوان المسلمین بدنبال آن است در فضای ایجاد شده علیه جمهوری اسلامی ناشی از فشارهای غرب هرگونه رابطه حسنه با جمهوری اسلامی را منکر شده و اعلام دارد مخالف مشی جمهوری اسلامی در ترویج مذهب تشیع در مصر است.

 

ی) پرهیز از ایجاد تنش با اسرائیل جهت ایجاد ثبات داخلی: اگرچه با روی کار آمدن جریان اخوان در مصر مواضع این گروه در قبال فلسطینی ها متفاوت از سیاست های خصمانه مبارک خواهد بود اما انتظار این که اخوانی ها بدنبال لغو معاهده کمپ دیوید باشند کمی دور از ذهن می رسد. اخوان المسلمین تلاش خواهد کرد به منظور حمایت از حماس اقدام به بازگشایی گذرگاه رفح و انتقال برخی لوازم حیاتی برای مردم مظلوم غزه نماید. اما بدلیل فضای تنش آلود منطقه از طرح موضوعاتی نظیر لغو معاهده کمپ دیوید پرهیز خواهد کرد.

 

محمد المرسی در این رابطه اظهار داشته است که موافتنامه ها به این منظور وضع شده اند که طرفین بدان پایبند باشند و نه یک طرف. از سویی اخوانی ها بدلیل وابستگی شدید مصر به آمریکا و تهدیدات این کشور مبنی بر عواقب لغو این معاهده تلاش خواهند کرد بجای ایجاد بحرانی جدید برای خویش تمرکز سیاست هایشان را در جهت رفع مشکلات داخلی معطوف کنند.

 

کارشناسان بر این باورند نهایت اقدام اخوان المسلمین در برابر معاهده کمپ دیوید تغییرات اندکی خواهد بود که بر برخی بندهای آن اعمال می شود و نه بر مبنای آن. این در حالی است که اخوان المسلمین تا پیش از وقوع انقلاب فوریه در سیاست خارجی خود، مخالف سرسخت پیشبرد سیاست عادی سازی روابط با اسرائیل بوده، معتقد است که تنها راه آزادی سرزمین های اسلامی از دست صهیونیست های اسرائیلی، جهاد مسلحانه است.