نقش طرح اتحاد بحرین- عربستان در رقابت‌ میان قدرت‌های منطقه خلیج‌فارس

گروه بین الملل «خبرگزاری دانشجو»: در خاورمیانه جدید آن دسته از احزاب، جنبش ها و تفکرات سیاسی که سابقا سرکوب شده اند، به صورت فزاینده ای در حال شکل دادن به یک گفتمان سیاسی و ایدئولوژیک هستند که از پاردایم های قبلی فاصله می گیرد. با این حال یک گرایش که به همان اندازه با اهمیت بوده و توجه کمتری را به خود معطوف داشته است، در کشورهای این منطقه وجود دارد و آن بسیج نیروهای ضد انقلاب و استبدادی است که با تحولات جاری منطقه مقابله می کند. در این خصوص پیشنهاد عربستان برای جعل یک اتحادیه رسمی با بحرین، توجیه گر وجود دیدگاه سختی در این باره است. به یاد داریم که این طرح موضوعی بود که در دستور کار اجلاس سران شورای همکاری خلیج فارس که ماه گذشته میلادی در ریاض برگزار شد، قرار گرفته بود.

فراخوان گسترده اجتماعی برای مطالبه آزادی و دموکراسی که منجر به سرنگونی دیکتاتورهای تونس و مصر شده و بقای دیگر حکومت های خودکامه از جمله متحدان کلیدی عربستان سعودی را نیز تهدید می کند، هنوز برای ریاض قابل پذیرش نیست؛ چنانکه شروع تظاهرات های عمومی در بحرین در فوریه سال 2011 تاکنون پاسخ سخت عربستان را درپی داشته است.

سعودی ها در پاسخ به درخواست رسمی خاندان سلطنتی بحرین، نیروهای متعلق به شورای همکاری خلیج فارس موسوم به نیروهای سپر جزیره را در ماه مارس 2011 وارد بحرین کردند تا تظاهرات اعتراضی مسالمت آمیز مردم بحرین را در سایه این نیروها که متعلق به پیمان دفاعی شورای همکاری خلیج فارس است، سرکوب کنند.

تظاهرات ها در بحرین به سه دلیل برای عربستان هشدار دهنده هستند:

1. نمود فاصله  در پادشاهی های هم پیمان عرب و اعضای شورای همکاری خلیج فارس ثابت کرد که کشورهای اعضای این شورا از موج تحولات صورت گرفته برای تحقق دموکراسی در دیگر نقاط جهان عرب مصون نیستند.

2. قدرت در بحرین در دست پادشاهی هایی سنی است که بر اکثریت نسبتا محروم و کمتر ثروتمند شیعه که نزدیک به 70 درصد جمعیت این کشور را تشکیل می دهند، حکمرانی می کند. نارضایتی و مطالبات مخالفان بحرینی که توسط بخش گسترده ای از جامعه به روشنی بیان می شود و این در حالی است که ویژگی های جمعیت شناسی بحرین زنده شدن روح این وقایع در داخل عربستان را نوید می دهد. شیعیان بحرینی با تبعیض های گسترده ای مواجه هستند که تحت حاکمیت اقلیت سنی اتفاق می افتد. همسایگی جغرافیایی بحرین با اقلیت شیعه در عربستان سعودی که در استان های شرقی این کشور، یعنی جایی که بیشترین ذخایر نفتی در آن واقع است، باعث می شود که تهدیدهای پیش روی پادشاهی سعودی که منشا آن در بحرین است، بیشتر شود. 

در نتیجه سعودی ها نگران آن هستند که اقلیت شیعه خود این کشور که اتفاقا طبیعت ناآرام و سرکشی نیز دارد، خویشاوندان بحرینی شان را سرمشق خود قرار داده و طغیان کنند. شیعیان عربستان نیز مانند همتایان بحرینی خود شکنجه های رژیم سنی بیش از حد محافظه کاری را تحمل می کنند که آنان را به عنوان بدعت گذار به شمار می آورند. علیرغم سرکوب های سخت نیروهای امنیتی عربستان سعودی، شیعیان عربستان در مناطقی مانند الحصا، القطیف و صفوا تظاهرات هایی را سازماندهی کرده اند تا بر علیه مقابله نیروهای امنیتی بحرین با تظاهرات مسالمت آمیز مردم اعتراض کنند. شیعیان عربستان سعودی همچنین نسبت به وضعیت اسفبار خود در جامعه عربستان اعتراض کرده و از مقامات سعودی خواسته اند نظامیان عربستانی را از بحرین خارج کنند.

3. سعودی ها معتقدند که ناآرامی ها در بحرین و دیگر نقاط منطقه دست رقیب منطقه ای شان یعنی ایران را بازتر می کند. روایت های فرقه ای از اعتراضات بحرین که همان مطالبات اکثریت شیعه برای آزادی و حقوق بشر از پادشاهی سنی حاکم است، موضع عربستان سعودی در برابر ایران را تقویت می کند. به زعم عربستانی ها شیعیان در بحرین و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس ستون پنجم ایران در منطقه هستند که آماده اند تا با دستور تهران فعالیت کنند. عربستان سعودی برای اینکه ایران و شیعیان عرب منطقه را به عنوان نیروهای دشمن معرفی کند، غالبا به دستاویز های فرقه ای اتکا می کند. مثلا درست چند روز پس از آنکه نیروهای سپر جزیره به رهبری عربستان وارد بحرین شدند، روزنامه الجزیره، چاپ عربستان، مجموعه مقالاتی با عنوان «پروژهای صفویان ایران برای انهدام کشورهای حاشیه خلیج فارس» را منتشر کرد.

عربستان سعودی به عنوان رهبر غیر رسمی شورای همکاری خلیج فارس متشکل از پادشاهی های هم پیمان کویت، قطر، عمان، بحرین و امارات متحده عربی، از دیرباز به دنبال موجه کردن گسترش قیمومت  و اختیار خود در این شورا از طریق تبدیل آن به یک اتحادیه رسمی است. شورای همکاری خلیج فارس در سال  1981 یعنی در زمانی که جنگ ایران و عراق در حال جریان بود و همچنین در زمان بروز پیامدهای انقلاب اسلامی ایران اعلام وجود کرده است. تاسیس شورای همکاری خلیج فارس در چنین موقعیت زمانی ای حاکی از تلاشی است که شش کشور حاشیه خلیج فارس داشته اند تا ارتباط های امنیتی، اقتصادی و سیاسی نزدیک تر میان خود را  در میان بی ثباتی موجود در آن زمان در منطقه و تهدیدهایی که به زعم خود از سوی ایران برای آنان ایجاد می شد، تقویت کنند.

اعضای شورای همکاری خلیج فارس، فراتر از ویژگی های سلطنتی شان، به صورت همگانی ویژگی های مشترک دیگری نیز دارند. اعضای این شورا مجموعه ای از تاسیسات نظامی امریکا را میزبانی می کنند. این تاسیسات شامل دو مرکز فرماندهی منطقه ای یعنی مرکز فرماندهی ایالات متحده در قطر و ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در بحرین است. هر کدام از اعضای این شورا نیز به صورت جداگانه ارتباط بسیار نزدیکی با ایالات متحده دارند. به جز بحرین، دیگر اعضای شورای همکاری خلیج فارس دارای ذخایر عظیم نفت و گاز طبیعی هستند. سرمایه های هنگفت ناشی از صادرات  نفت و گاز، پادشاهی های ثروتمند اعضای شورای همکاری خلیج فارس را به رده های بالای قدرت های اقتصادی جهانی کشانده است.

در همین حال، شورای همکاری خلیج فارس درگیر رقابت های داخلی بر سر طیف وسیعی از مسائل است. در حالیکه اعضای این شورا در اصل سودمند بودن تشکیل یک اتحادیه موافق هستند، اما روشن است که در میان مجموعه اعضای شورا به جز مقامات منامه که به دلیل وقایع داخل کشورشان در شرایط آماده به جنگ هستند، تمایل بسیار کمی به تشکیل اتحادیه وجود دارد. با این وجود به نظر می رسد سعودی ها احساس می کنند نسبت به تشکیل یک اتحادیه با بحرین  ناگزیرند. عربستان سعودی همچنین طرحی را هدایت می کند که چشم انداز شورای همکاری خلیج فارس  را به دو پادشاهی عرب واقع در خارج از حوزه خلیج فارس، یعنی مراکش و اردن، گسترش دهد. این دو کشور به درجات مختلف دارای حکومت های خودکامه هستند که تجربیاتی نیز در زمینه مواجهه با مطالبات آزادی خواهانه و دموکراسی خواهانه داشته اند.

جزئیات دقیق پیرامون اتحاد بحرین و عربستان هنوز روشن نیست. در این طرح، در حالی که پادشاهی ها از طریق یک سیستم فدرال حمایت می شوند، شکل گیری اتحادیه پیشنهادی بین دو کشور، یعنی عربستان با وسعت و قدرت زیاد و بحرین که کشوری کوچک و با قدرت کم است، در عمل دشوار به نظر می رسد.

روی هم رفته می توان گفت جلب توجه عربستان به تشکیل اتحادیه با بحرین با توجه به حس رقابت جویی این کشور با این ایران صورت گرفته است. همچنین حکومت بحرین نیز به دلیل ضعف نسبی خود مجبور شده است به اتحاد با سعودی ها تمایل نشان دهد. این احساس نهفته در میان سعودی ها به اتحاد با بحرین و برای رقابت با ایران، از نظر ایرانی ها دور نمانده است. آنان از اقدام عربستان در پیشنهاد تشکیل اتحادیه با بحرین انتقادات شدید اللحنی به عمل آوردند.

 

مقامات ایرانی در اظهارات رسمی و غیر رسمی ضمن مخالفت صریح و شدید با این طرح، آن را طرح عربستان برای مداخلات بیشتر در کشورهای منطقه عنوان کرده و باعث افزایش تنش در منطقه دانسته بودند.

بحرین که اکنون نقش پیچیده ای در رقابت های منطقه ای پیدا کرده است، طی ماههای پیش رو نقطه استراتژیک حساسی برای مقابله سعودی ها با ایران خواهد بود.