معصوميت از دست رفته!

محمد رضا محقق:

اگر بگويم «پول» از مهم ترين و معتبرترين فيلم هاي اجتماعي- فرهنگي تاريخ سينما است، سخني به گزاف و بيراهه نگفته ام، پول داستان و روايت حيرت انگيز تبديل يك معصوميت بكر و زيبا و آرام است به يك انارشيستم وحشتناك و ناهنجاري خونين، روايتي كه در عين جديت و هدايت مضموني اش از نوعي تجلي حرفه اي، خلاقانه، مكتبي و زيبايي شناسانه سينمايي هم برخوردار است.

«پول» فيلم فيلمنامه است. فيلمنامه آنقدر منحصر به فرد، كامل، جامع و مانع و دقيق و با ظرافت و خوب نوشته شده كه اثر در خلق فضا و پرداخت آدم هايش به موفقيتي منحصر به فرد در طول تاريخ سينما دست مي يابد.

فيلم «پول» از جمله فيلم هايي است كه بهره مندي كاملي از مولفه ها و شاخصه هاي ساختاري سينما براي خلق فضاي داستاني خود دارد، نوع ميمك چهره آدم ها، نوع ديالوگ پردازي فيلم، نوع حركت دوربين، قاب بندي ها و اساساً ريتمي كه فيلمنامه پديد مي آورد، همه در خدمت داستان و روايت خاص آن است.

اين روايت خاص چيست؟ ايجاد فضايي براي به بار نشاندن اين معنا كه معصوميتي زيبا و آرام و پرتلاش.

براثر ويژگي هاي جامعه و نوع شبكه معادلات اجتماعي، به تدريجي و با روي آمدن وقايع معرفي، تبديل به بغض و كينه اي دهشتناك شده و آدمي قسي القلب و جنايتكار به وجود مي آورد و يا به عبارت بهتر يك معصوميت وفادار را به يك جاني غيرقابل كنترل تبديل مي كند.

سئوال مهمي كه در اينجا پيش مي آيد اين است كه اين تغيير و تبدل آيا صرفاً حاصل معضلات، تناقضات، كژي ها و كاستي هاي اجتماع و قوانين خشك و بي روح و غيرمنعطف و ظالمانه حاكم برآن است؟

آري و خير. واقعيت اين است كه ظرف انساني تنها به ميزان گنجايش، قابليت مقابله با اين موقعيت ها را دارد؛ اما آنچه مسلم است، معدل انسانيت بشر در مقابله با اين فضاها و اين معادلات و اين رويكردها و شاخصه هاي اجتماعي كه بر بستر مدرنيته و ماشين زدگي بنا شده است، در حال مهلك شدن و يا بدتر بگويم هلاكت است.

كاري كه روبر بروسون انجام مي دهد ويژگي خاصي كه پول را معتنابه و غنيمت مي كند، توجه هنرمندانه ايست كه به هر دوي اين حركت و پسرفت نشان مي دهد. هم در رخ نمايي و چه عاطفي و انساني آن معصوميت و سادگي و پويش، تصويري تاثيرگذار پديد مي آورد و هم در بيان مشاهده استحاله روح انساني و تبديل شدنش به يك جاني به هلاكت رسيده نموداري دقيق و روان شناسانه مي سازد.

«پول» وجوه متعدد استعماري و به كارگيري نمادها و كنايات هم دارد. اصل پول به عنوان وجه مشترك تمام رويدادهاي فيلم و نقطه آغاز گره افكني هاي داستاني پول جعلي است ميان بشر كه كم كمك به جعل روابط انساني هم نائل شد.

يك اسكناس تقلبي، باعث مي شود كه يك كارگر ساده، دستگير، زنداني، محاكمه و ... شود و زندگي را از دست بدهد، همين پول نخي مي شود براي اتصال دانه هاي تسبيح داستان، جوانكي كه در ازاي بي توجهي پدرش به كمبود پول توجيهي و .... با همكاري در تنش، پول تقلبي را به فروشنده قاب عكس مي دهد، زن فروشنده از اين موقعيت سرزديده و همان پول به دست كارگر ساده كه براي خريد به همان مغازه رفته مي رسد و .... تلاقي اين موقعيت ها، به خوبي، شبكه معادلات اجتماعي و در هم تنيدگي رفتارها و داد و ستدهاي روزمره را به تماشاگر مي شناساند. در اين ميان اما مرد كارگر، به سادگي و معصوميت، دچار ظلمي مضاعف مي شود كار و زندگيش را از دست مي دهد به زندان مي افتد، زن و فرزندش او را رها مي كنند و ....

فيلم «پول» به لحاظ ساختاري، حجمي درهم تنيده دارد از بيان مسلط و مبتكرانه سينمايي، از نوع ديالوگ هاي كم، سكوت و سردي و بي اعتنايي حاكم بر فضاي فيلم تا زيبايي منحصر به فرد چهره تمام يا اكثريت زندانيان. اينها همگي عناصري ساختاري با وجوهي كفايي از برداشت هاي كارگردان از فضاي جامعه و در عين حال تلاش براي بيان تصويري هنرمندانه و سينماگرانه است كه بتواند عميق ترين و سرشارترين موقعيت ها را براي تماشاگر فراهم آورد. او را درگير ماجرا و البته فضاسازي فيلم كند و در نهايت موقعيتي بسازد تا بيننده بتواند عمق پيام مستند و متوازن و البته دهشتناك و تلخ و محزوم فيلم را دريابد.

فيلم «پول» بسيار نزديك به فضاي نوآر به عنوان ژانري در سينماي اجتماعي، با  رويكردي سرد و سخت و گيرا نوعي از تاثيرگذاري سينما ورزانه را براي مخاطب جهاني خويش فراهم نمود./انتهاي پيام/