سيري در تاريخ و ادبيات ايران

اين مجموعه از روي بهترين و معتبرترين منابع جمع آوري شده، با اين هدف كه موضوع و مواد درس تاريخ ادبيات دانشجويان رشته‌ ادبيات فارسي را تامين كند و نيز براي مطالبه‌ علاقه مندان به تاريخ و فرهنگ ايران زمين مفيد باشد.

از آن جا كه مطالب تاريخي قابل نقل، و بعضاً قابل نقد است نه خلق كردني، سعي شده است تا مجموعه‌ حاضر گلچيني از دقيق ترين و مفيدترين مطالب باشد؛ به همين دليل نگارنده نام «گردآوري و اقتباس» را به آن نسبت داده است نه تاليف و حتي در بسياري از قسمت ها، بويژه در بخش پيش از اسلام، چون شيوه‌ نگارش و عبارت پردازي مولفان گذشته را زيباتر از انشاي خود دانسته، به خود اجازه نداده تا عبارت زيبا و انشاي شيواي آنان را تغيير دهد، بلكه عين آن را حفظ كرده است.

همان گونه كه از فهرست موضوعي كتاب به دست مي آيد گردآورنده در اين كتاب طبقه بندي تاريخي را ملاك تقسيم زبان و ادبيات قرار داده و تاريخ زبان‌ها و ادبيات ايراني را به سه بخش «حوزه‌ تاريخي ايران باستان»، «حوزه تاريخي ايران ميانه» و «حوزه تاريخي ايران نو» تقسيم كرده است و از اين رو خود را ناگزير ديده تا در آغاز هر فصل ابتدا به بحثي در زمينه‌ تاريخ سياسي- اجتماعي دوره‌ مورد نظر خود بپردازد و سپس سير فرهنگ و ادبيات و زبان را در آن برهه از زمان مورد مطالعه قرار دهد.

راهنماي نگارنده، دكتر سيد محمد ترابي در اتخاذ اين شيوه، تجربه چندين ساله تدريس درس‌هاي تاريخ ادبيات بوده است؛ يعني همان گونه كه به طرح اين درس در كلاس‌هاي خود پرداخته به تدوين اين رساله دست زده است.

اشاره كوتاه به اوضاع سياسي و اجتماعي هر دوره كه ممكن است به نظر خواننده زايد برسد، به دليل ناآشنا بودن عده‌ بي شماري از دانشجويان با سابقه تاريخي و گذشته سياسي و اجتماعي ايران ضرورت يافته است.

ماخذهايي كه در تهيه اين بخش‌ها مورد استفاده قرار گرفته است از 30 عنوان هم بيشتر است؛ مهمترين آن‌ها عبارت است از «تاريخ مردم ايران قبل از اسلام» از استاد عبدالحسين زرين كوب، «تاريخ ادبيات در ايران» از استاد ذبيح الله صفا و «مزديسنا و ادب پارسي» از استاد محمد معين.

از اين ميان و از بين نزديك به 20كتاب و مقاله‌ ديگر كه مورد مراجعه و نقل مطلب قرار گرفته، سهم آن پنج ماخذ نخستين است كه در اول كتاب آمده است.

منابع تدوين بخش ايران اسلامي كتاب را اگر چه تذكره‌ها و تواريخ معتبر تشكيل مي دهند، ولي سهم اصلي، بويژه از نظر فصل بندي از آن كتاب ارزشمند و جامع تاريخ ادبيات در ايران و در قلمرو زبان فارسي، اثر استاد شادروان دكتر ذبيح الله صفاست.

در حقيقت سبب جمع آوري و تدوين اين کتاب، همكاري و همراهي بيست سي ساله نگارنده، دکتر سيد محمد ترابي، شاگرد مخلص به آن استاد اديب دانشمند در طبع و نشر و تلخيص و تدريس تاريخ ادبيات ايران است و از اين نظر بايد سخن حضرت مولانا را بر زبان آورم كه فرمود:

اين همه حس‌ها و ادارک ما                  قطره‌اي مي دان از آن بحر (صفا)

نگارنده در به دست دادن اين خلاصه‌ سير تاريخ ادبيات ايران، از آغاز تا به امروز، دو انگيزه داشته است؛ نخست آن كه تهيه كتاب‌هاي درسي و كمك درسي دانشگاهي كه در دانشگاه‌هاي معتبر دنيا متداول است از ضرورت و اهميت ويژه‌ در امر آموزش برخوردار است و بايد همواره وجهه‌ همت و منظور نظر اولياي آموزش عالي كشور قرار گيرد و ديگر آن كه در حال حاضر با توجه به دشواري‌هاي فراوان و فراغت‌هاي اندك، كه بخش اعظم آن پيامد جريان طبيعي زندگي امروز است، فرصت مطالعه‌ منابع مستقل و مفصل از بسياري دوستداران مطالعه سلب شده است.

بدين سبب دكتر سيد محمد ترابي از چند سال پيش كه در كار تدريس تاريخ ادبيات با اين مشكل روبرو شد، تصميم گرفت تا مواد اين درس‌ها را از روي بهترين و معتبرترين آثار موجود تهيه و تلخيص كند و در اختيار علاقه مندان قرار دهد.

در اين راستا، استاد پيش از اين با طبع و نشر بخش اول اين كتاب به صورت يك جزوه‌ كوچك و مستقل با نام «نگاهي به تاريخ و ادبيات ايران پيش از اسلام» و سه كتاب خلاصه از تاريخ ادبيات در ايران تاليف استاد صفا، كتاب‌هاي درسي تاريخ ادبيات يك و دو و سه را از كهن ترين دوره تا پايان نيمه‌ اول قرن دوازدهم هجري به طبع رسانيد.

اين كتاب‌هاي چهارگانه سال‌ها موضوع درس و مورد استفاده و مراجعه استادان و دانشجويان رشته‌ ادبيات فارسي و ساير رشته‌هاي تحصيلي دانشگاهي در ايران بود، اما اينك دکتر ترابي با چاپ اين كتاب سعي كرده با استفاده از تجربيات بيست و چند ساله خود در تدريس تاريخ ادبيات و سبك شناسي و نقد ادبي، متني را تهيه كند كه هم اهم مطالب را دارا باشد و هم صرفه جويي در وقت دانشجويان در آن رعايت شود./انتهاي پيام/