ابعاد ژئوپلیتیک حضور چین در آمریکای لاتین؛ از سرمایه‌گذاری اقتصادی تا رقابت راهبردی

 به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری دانشجو، نیاز روزافزون اقتصاد چین به انرژی، مواد خام، امنیت غذایی و مواد معدنی راهبردی، آمریکای لاتین را به یکی از مهم‌ترین شرکای راهبردی پکن تبدیل کرده است.

راهبرد اقتصادی غول آسیا در آمریکای لاتین طی سال‌های اخیر از الگوی مبتنی بر اعطای وام‌های کلان دولتی به سمت سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی، خرید دارایی‌های راهبردی و توسعه فعالیت شرکت‌های چینی در حوزه‌هایی مانند انرژی‌های پاک، لیتیوم، زیرساخت، مخابرات و خودرو‌های برقی تغییر یافته است؛ تغییری که بسیاری از ناظران از آن با عنوان گذار از «دیپلماسی وام» به «دیپلماسی سرمایه‌گذاری» یاد می‌کنند.»

همزمان با این تحول، شرکت‌های بزرگ دولتی و خصوصی چین به مهم‌ترین بازوی اجرایی راهبرد اقتصادی پکن در آمریکای لاتین تبدیل شده‌اند.

در برزیل، شرکت State Grid یکی از بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاران و بهره‌برداران شبکه انتقال برق به شمار می‌رود و China Three Gorges (CTG) نیز با سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌های برق‌آبی و پروژه‌های انرژی‌های تجدیدپذیر، از بازیگران مهم بخش برق این کشور است. شرکت PowerChina نیز در پروژه‌های سدسازی، نیروگاه‌های برق‌آبی و زیرساخت‌های انرژی در کشور‌های مختلف آمریکای لاتین، از جمله بولیوی و اکوادور، مشارکت داشته است.

در بخش حمل‌ونقل، شرکت «زیرساخت ارتباطاتی چین» China Communications Construction Company (CCCC) در پروژه‌های بندری و زیرساختی در چندین کشور منطقه، از جمله پرو، فعالیت داشته و برخی شرکت‌های چینی فعال در حوزه راه‌آهن، از جمله شرکت «زیرساخت راه آهن» China Railway Construction Corporation (CRCC)، در پروژه‌های توسعه و نوسازی زیرساخت‌های ریلی آرژانتین مشارکت کرده‌اند.

در بخش انرژی، CNPC در پروژه‌های نفت و گاز ونزوئلا و اکوادور، «سینوپک» Sinopec در صنعت نفت برزیل و CNOOC در میادین فراساحلی نفت و گاز برزیل حضور دارند. در حوزه معادن نیز «تیانجی لیتیوم» Tianqi Lithium در شیلی، «کانفگ لیتیوم» Ganfeng Lithium در آرژانتین، «زیجینگ ماینینگ» Zijin Mining در پروژه‌های معدنی پرو و «چاینالکو» Chinalco در معدن مس توروموچو از مهم‌ترین سرمایه‌گذاران چینی به شمار می‌روند.

در حوزه فناوری نیز «هواوی» Huawei و «ز ت‌ای» ZTE با تأمین تجهیزات مخابراتی و مشارکت در توسعه زیرساخت‌های ارتباطی در بسیاری از کشور‌های آمریکای لاتین، از جمله برزیل، شیلی، مکزیک، پرو، بولیوی و ونزوئلا، حضور گسترده‌ای دارند.

یکی از مهم‌ترین ابعاد ژئوپلیتیکی حضور چین در آمریکای لاتین، سرمایه‌گذاری در «مثلث لیتیوم» شامل شیلی، آرژانتین و بولیوی است؛ منطقه‌ای که بخش قابل توجهی از ذخایر شناخته‌شده لیتیوم جهان را در اختیار دارد و به دلیل نقش این فلز در تولید باتری خودرو‌های برقی، سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی و صنایع پیشرفته، از اهمیت راهبردی برخوردار است.

گزارش‌های فایننشال تایمز نشان می‌دهد شرکت‌هایی مانند Ganfeng Lithium و Tianqi Lithium با خرید سهام معادن و سرمایه‌گذاری در پروژه‌های استخراج و فرآوری لیتیوم، درصدد تثبیت جایگاه چین در زنجیره جهانی تولید باتری هستند؛ روندی که نگرانی ایالات متحده و کشور‌های اروپایی را درباره امنیت زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی افزایش داده است.

در کنار معادن، بنادر نیز به یکی از مهم‌ترین ابزار‌های گسترش نفوذ ژئوپلیتیکی چین تبدیل شده‌اند. نمونه بارز این راهبرد، بندر چانکای (Chancay) در پرو است که توسط شرکت COSCO Shipping توسعه یافته و در سال ۲۰۲۴ با حضور رؤسای جمهوری چین و پرو به‌طور رسمی افتتاح شد.

این بندر، که یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های زیرساختی چین در آمریکای لاتین به شمار می‌رود، ظرفیت آن را دارد که مسیر‌های تجاری میان آسیا و آمریکای جنوبی را متحول کرده و زمان و هزینه حمل‌ونقل را کاهش دهد.

به باور کارشناسان، این پروژه صرفاً یک سرمایه‌گذاری تجاری نیست، بلکه بخشی از راهبرد گسترده‌تر چین برای تقویت حضور دریایی، تسهیل دسترسی به بازار‌های آمریکای جنوبی و پیشبرد ابتکار «کمربند و جاده» محسوب می‌شود. در مقابل، مقام‌های آمریکایی بار‌ها نسبت به پیامد‌های ژئوپلیتیکی این بندر هشدار داده و درباره احتمال استفاده دوگانه (تجاری و نظامی) از آن ابراز نگرانی کرده‌اند؛ ادعایی که پکن آن را رد کرده و تأکید دارد این پروژه صرفاً اهداف اقتصادی و تجاری را دنبال می‌کند.

فناوری نیز یکی از مهم‌ترین ابعاد حضور ژئوپولیتیکی چین در آمریکای لاتین محسوب می‌شود و به یکی از محور‌های اصلی رقابت میان چین و ایالات متحده در این منطقه تبدیل شده است.

شرکت‌های Huawei و ZTE طی سال‌های اخیر به بازیگران اصلی توسعه زیرساخت‌های مخابراتی، شبکه‌های نسل پنجم (۵ G)، مراکز داده و خدمات ارتباطی در بسیاری از کشور‌های آمریکای لاتین تبدیل شده‌اند.

ایالات متحده بار‌ها نسبت به مشارکت این شرکت‌ها در توسعه زیرساخت‌های دیجیتال کشور‌های منطقه هشدار داده و آن را دارای پیامد‌های امنیتی و اطلاعاتی دانسته است. با این حال، بسیاری از دولت‌های آمریکای لاتین به دلیل هزینه کمتر تجهیزات، سرعت بالاتر اجرای پروژه‌ها و دسترسی به فناوری، همکاری خود با شرکت‌های چینی را ادامه داده‌اند.

براساس ارزیابی‌های مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی (CSIS)، رقابت در حوزه فناوری‌های دیجیتال به یکی از مهم‌ترین ابعاد رقابت راهبردی میان واشنگتن و پکن تبدیل شده است و کنترل یا نفوذ بر زیرساخت‌های ارتباطی و داده‌ای، یکی از عوامل مهم در موازنه قدرت آینده به شمار می‌رود.

در بعد سیاسی، چین طی سال‌های اخیر روابط خود را با دولت‌ها و سازمان‌های منطقه‌ای آمریکای لاتین گسترش داده است. «مجمع چین و جامعه کشور‌های آمریکای لاتین و کارائیب (China–CELAC Forum)» که در سال ۲۰۱۵ تأسیس شد، مهم‌ترین چارچوب گفت‌وگوی جمعی میان چین و کشور‌های عضو CELAC به شمار می‌رود.

در چارچوب این مجمع، اسناد و برنامه‌های همکاری متعددی در حوزه‌های تجارت، سرمایه‌گذاری، زیرساخت، نوآوری، آموزش، فرهنگ و توسعه پایدار به تصویب رسیده است. همچنین چین در سال‌های اخیر روابط دوجانبه خود را با شماری از کشور‌های منطقه از طریق امضای توافق‌نامه‌ها و ارتقای سطح مشارکت‌های راهبردی گسترش داده است.

افزایش حضور چین موجب شده است واشنگتن نیز آمریکای لاتین را بار دیگر در اولویت سیاست خارجی خود قرار دهد.

تحلیل‌های منتشرشده از سوی مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی نشان می‌دهد ایالات متحده توسعه بنادر، زیرساخت‌های حمل‌ونقل، معادن و شبکه‌های ارتباطی توسط شرکت‌های چینی را دیگر صرفاً پروژه‌های اقتصادی نمی‌داند، بلکه آنها را بخشی از رقابت قدرت‌های بزرگ ارزیابی می‌کند. از این رو، آمریکا تلاش کرده است با ارائه گزینه‌های جایگزین برای سرمایه‌گذاری، توسعه همکاری‌های اقتصادی و امنیتی و تقویت مشارکت با دولت‌های منطقه، نفوذ سنتی خود را در نیمکره غربی حفظ کند.

در مجموع، تحولات دو دهه اخیر نشان می‌دهد که حضور چین در آمریکای لاتین دیگر صرفاً از منظر تجارت یا سرمایه‌گذاری قابل ارزیابی نیست.

پکن با تکیه بر شرکت‌های بزرگ دولتی و خصوصی، شبکه‌ای گسترده از وابستگی‌های اقتصادی، زیرساختی و فناوری را در منطقه ایجاد کرده که پیامد‌های ژئوپلیتیکی بلندمدتی برای آمریکای لاتین و نظام بین‌الملل به همراه خواهد داشت.

در مقابل، ایالات متحده نیز این روند را بخشی از رقابت قدرت‌های بزرگ تلقی کرده و می‌کوشد از طریق ابتکار‌های اقتصادی، امنیتی و دیپلماتیک، موازنه نفوذ را در منطقه حفظ کند. از این منظر، آمریکای لاتین بیش از هر زمان دیگری به یکی از مهم‌ترین میدان‌های رقابت راهبردی میان دو قدرت بزرگ جهان تبدیل شده است؛ رقابتی که دیگر تنها به تجارت محدود نیست و حوزه‌هایی همچون انرژی، مواد معدنی حیاتی، فناوری‌های نوین، بنادر، زیرساخت‌های راهبردی و امنیت زنجیره‌های تأمین جهانی را نیز در بر می‌گیرد.