از غیبت و پرگویی تا عفت؛ حدیث پیامبر دربارهٔ جهاد اکبر چه می‌گوید؟

به گزارش گروه فرهنگ و هنر خبرگزاری دانشجو، تعبیر «جهاد اکبر» از پرتکرارترین عبارت‌های اخلاقی در فرهنگ دینی است.

این جمله در سخنان مربوط به اخلاق و خودسازی هم بار‌ها نقل می‌شود. اما این حدیث دقیقاً چه می‌گوید، در کدام منبع آمده و عالمان دربارهٔ آن چه نوشته‌اند؟ این گزارش متن حدیث را از منابع روایی می‌آورد و سپس شرح آن را مرور می‌کند.

متن حدیث

إنَّ رسولَ‌اللهِ صلّی‌الله‌علیه‌وآله بَعَثَ سَرِیَّةً، فَلَمّا رَجَعوا قالَ: مَرْحَباً بِقَومٍ قَضَوُا الجِهادَ الأصْغَرَ وبَقِیَ عَلَیهِمُ الجِهادُ الأکْبَرُ. قیلَ: یا رسولَ‌اللهِ، وما الجِهادُ الأکبَرُ؟ قالَ: جِهادُ النَّفْسِ. وقالَ علیه‌السلام: أفْضَلُ الجِهادِ مَن جاهَدَ نَفْسَهُ الَّتی بَینَ جَنْبَیهِ.

ترجمه: پیامبر (ص) گروهی را به مأموریت نظامی فرستاد. وقتی بازگشتند فرمود: «آفرین بر قومی که جهاد کوچک‌تر را به پایان بردند و جهاد بزرگ‌تر بر عهده‌شان مانده است.» پرسیدند:‌ای رسول خدا، جهاد اکبر چیست؟ فرمود: «جهاد با نفس.» و فرمود: «برترین جهاد، جهاد کسی است که با نفسِ میان دو پهلوی خود می‌جنگد.»

این روایت در معانی الأخبار شیخ صدوق با سلسله‌سندی از امام علی (ع) نقل شده است. ارجاع دقیق آن در این کتاب ص ۱۶۰، حدیث ۱ است.

همین روایت به نقل از امام صادق (ع) هم آمده است. امام خمینی هم حدیث نخست کتاب چهل حدیث را به جهاد نفس اختصاص داده است.

شرح حدیث

۱. زمینهٔ صدور. حدیث دربارهٔ بازگشت یک سریه است. سریه گروه نظامی کوچکی بود که پیامبر (ص) برای مأموریت اعزام می‌کرد. پیام حدیث این است که پایان نبرد بیرونی، پایان وظیفهٔ انسان نیست. نبرد دیگری در راه است که پایانش مرگ است.

۲. چرا «اکبر»؟ برخی شارحان گفته‌اند جهاد با نفس شاید از این رو برتر شمرده شده که دشوارتر و خطیرتر است. شکست در برابر دشمن بیرونی از نگاه قرآن می‌تواند پیروزی باشد، اما شکست در برابر نفس یعنی مغلوب شدن در برابر شیطان.

نکتهٔ دیگر این است که جهاد با دشمن خود از ثمرات پیروزی در جهاد با نفس است. بر این اساس «اصغر» در حدیث تعبیری مقایسه‌ای است و جهاد بیرونی را کم‌اهمیت نمی‌کند.

۳. نفس چیست و چرا مجاهده می‌خواهد؟ مراد از نفس در این بحث، نفس اماره است، یعنی بُعد بدخواه و شرطلب انسان. گسترده‌ترین میدان جهاد با نفس همین‌جاست. به گفتهٔ منابع فقهی و اخلاقی، این مجاهده تا آخرین روز‌های زندگی ادامه دارد.

۴. پیوند با اخلاق. حدیث فقط یک شعار کلی نیست. روایت‌های دیگر آن را روشن‌تر می‌کنند. امام علی (ع) برترین جهاد را مبارزه با خواهش‌های نفس و گرفتن انس آن از لذت‌های دنیا دانسته است. امام باقر (ع) نیز فرموده است هیچ جهادی مانند مجاهده با هوای نفس نیست.

بر همین پایه، مصداق‌هایی مانند عفت، کم‌گویی و ترک غیبت در شمار جهاد اکبر می‌آیند.

اینها مهار نفس در زبان، شهوت و هواست. تعبیر «سلاح اخلاق» و «تسخیر کرهٔ زمین با اخلاق» در متن نقل‌شده برداشت و بسط بیان‌کنندهٔ سخن است و در عبارت حدیث نیامده. متن حدیث «جهاد النفس» است.

۵. نگاه امام خمینی. امام خمینی در چهل حدیث جهاد با نفس را در نگاه اهل سلوک و اخلاق سرچشمهٔ همهٔ سعادت‌ها و شقاوت‌ها و پایهٔ همهٔ درجات معنوی می‌داند. او هشدار می‌دهد که شکست در این جهاد ممکن است به هلاکت و محرومیت از شفاعت بیانجامد.

نکتهٔ سندی و اختلاف نظر

در منابع اهل سنت عبارت‌های مشابهی هم نقل شده است. یکی از آنها روایتی از جابر بن عبدالله است که در آن مجاهده با هوای نفس جهاد اکبر معرفی شده، اما ابن حجر راویان آن را ضعیف دانسته است. ابن تیمیه نیز عبارت «از جهاد اصغر به جهاد اکبر بازگشتیم» را بی‌اصل دانسته است.

برخی فتوا‌ها هم این نگرانی را مطرح کرده‌اند که حدیث مبادا جهاد در راه خدا را کوچک جلوه دهد. نقل شیعی که در بالا آمد سند و طریق جداگانه‌ای دارد.

به همین دلیل بهتر است در گزارش به منبع دقیق (معانی الأخبار، ص ۱۶۰) ارجاع داده شود، و اگر مخاطب عام و بین‌المذاهبی است، به این اختلاف نظر اشاره‌ای کوتاه بشود.

حدیث «جهاد اکبر» میدان اصلی مبارزه را از بیرون به درون انسان می‌برد. پیروزی در نبرد بیرونی بدون مهار نفس کامل نیست.

مصداق‌های روزمرهٔ آن، مثل نگه‌داشتن زبان از غیبت و پرگویی و حفظ عفت، همان میدان جهاد اکبرند. حدیث جهاد بیرونی را تحقیر نمی‌کند. می‌گوید ریشهٔ هر پیروزی پایدار در پیروزی بر خود است.