خواسته مشترک نیروهای اجتماعی و اخوان المسلمین

به گزارش خبرنگار حوزه بین المل «خبرگزاری دانشجو» ، در نشستی که تحت عنوان «اخوان المسلمین و اسلامگرایی جدید در خاورمیانه» روز گذشته در ساختمان سایت دیپلماسی ایرانی برگزار شد، کارشناسان به ارئه نظرهای خویش در ارتباط با وقایع اخیر خاورمیانه و ارزیابی جنبش های اخیر در این منطقه پرداختند.

 

دکتر داوود فیرحی استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران در این ارتباط اظهار داشت: ما می توانیم جریان های اسلام گرایی را به بعد از یازده سپتامبر و بعد از آن تقسیم کنیم. هم چنان که پیش از آن به قبل از انقلاب اسلامی و بعد از آن تقسیم می کردیم.

 

فیرحی با اشاره به تاريخچه‌ي تاسيس اخوان المسلمين گفت: اهميت اخوان المسلمين در اين است كه جنبش‌هاي جديد در كشورهايي به بار نشسته است كه بيش‌تر اخواني‌ها در آن حضور دارند و از اين حيث شايد بررسي اين جريان اهميت ويژه‌اي دارد.

 

استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران با بررسی تاریخچه ای اجمالی از اخوان المسلمین به جنبش های اخیر اشاره ای کرد و گفت: اولا جنبش های جدید تنوع دارند. نمی توان همه آن ها را در یک جریان قرار داد. اما در راس آن ها جنبش هایی قرار دارند که جنبش های اخوانی جدید هستند. جنبش های اخوانی جدید بر فقه مصالح یا مقاصد تکیه دارند. در دستگاه فقهی سنی یک جریان سنتی داریم؛ یک جریان رادیکال و سلفی داریم؛ و جریان دیگر پیروان فقه مصالح هستند که به نسبت بیشتر عقل گرا هستند.

 

ثانیا این جنبش ها، جنبش های مابعد دولت های سکولار هستند. این جنبش ها در کشورهایی به وقوع پیوسته اند که در آن ها دولت ها اقتدارگرا و سکولاری وجود داشتند که اتفاقا شکست خورده بودند. بنابراین طبیعی است که گرایش به مذهب و اسلام بیشتر شود.

 

ثالثا این گرایش ها، گرایش های پست ایدئولوژیک هستند. اگر ما جنبش های اسلامی را از 1928 تا 2001 و 2003 بررسی کنیم خواهیم دید که دو گرایش در این جنبش ها دیده می شود: جنبش های اسلامی و ایدئولوژیک و جنبش های سکولار. معمولا هر دو دیدگاه استدلال های کافی برای سخنان خود نداشتند.

 

وی در تشريح ويژگي‌هاي جنبش‌هاي اسلامي در مصر و تونس گفت: اين جنبش‌ها پس از دولت‌هاي سكولار رخ داد‌ه‌اند و چندان در ديدگاه‌هاي خود به ايدئولوژي بها نمي‌دهند. آن‌ها معتقدند بايد شريعت را اجرا كرد اما نهادهاي ديني سهم وتويي در حكومت ندارند. به همين دليلي تصدي‌گري نهادهاي روحاني را نمي‌پذيرند اما در عين حال به مذهب پايبند.

 

فيرحي با بيان اين كه اين جنبش‌ها ميان فقه و شريعت تفاوت قائلند ادامه داد: اين تئوري به نظريه‌ي شورا تكيه كرده است و در سال‌هاي اخير نيز تلاش كرده مباني دموكراتيك خود را از نظريه‌ي شورا فراتر ببرد. اين حكومت‌ها و جنبش‌ها ملتزم به شريعت و در عين حال ملتزم به دموكراسي‌هم هستند.

 

بنابراین جنبش های جدید تلاش می کنند از دوگانه اسلام گرایی سکولاریسم به حامعه مدنی اسلامی حرکت کنند. الغنوشی در تونس این تئوری را دنبال می کرد. محمد اماره در مصر این مسئله را دنبال می کرد محمد بدیع و افرادی مثل شیخ محمد یوسف القرضاوی در جنوب خلیج فارس این نگاه را دنبال می کنند. در سوریه نیز کسی که رهبر شورشیان هست یعنی برهان غلیون این نگاه را دارد.

 

در این نگاه، دولت متصدی شریعت نیست. دولت فقط مجری است در جایی که شریعت نیست. عالی ترین مفسر فقه مقاصد در حال حاضر الغنوشی و القرضاوی هستند که تلاش می کنند به حوزه قانونگداری راه پیدا کنند. این ها معتقد هسنتد که احکام شرعی را باید بنابر مصالح عمومی تفسیر کرد.

 

به این ترتیب است که این ها در عین این که حکومت را ملتزم به شریعت می دانند اما کاملاشرعی نیز نیستند.

 

فيرحي افزود: اخوان‌المسلمين در درون خود گروه‌هايي با نظريات متعدد دارد و شايد روزي در حوزه‌ي تئوريك دوباره راديكال شود، اخوان سازماني بين‌المللي است اما در هر كشوري ملي مي‌شود به همين دليل جمع كردن مسايل داخلي و مسائل بين‌المللي در كنار هم كاري پيچيده است.

 

این استاد دانشگاه تهران با بيان اين كه مصر ديوار برلين جهان اسلام است اضافه كرد:‌ اگر بگوييم انقلاب اسلامي ايران محلي براي تشيع است مصر نيز ديواري براي تمام جهان تسنن محسوب مي‌شود كه آثار تحولات در آن آن‌چنان گسترده است كه بر شيعيان هم تاثير مي‌گذارد.

 

در ادامه این نشست حجت الله جودکی، کارشناس خاورمیانه و رایزن فرهنگی سابق ایران در مصر به اظهار نظر پرداخت.

 

مبارزات اسلام گرایی را باید به دو دسته تقسیم کرد. یک دسته به شدت ضد انحطاط هستند. افراد این دسته به رغم این که از متون اسلامی استفاده می کنند به شدت هم عقل گرا هستند. این مساله باعث شده بود تا در صحبت هایشان و رفتارهایشان چالشی عمل کنند.

 

عده ای دیگر به این نتیجه رسیده اند که باید مدینه فاضله ای بسازند و می گویند که با سرنگونی نظامی که علیه آن مبارزه می کنند قصد دارند حکومتی را جایگزین کنند که مبتنی بر شریعت و احکام اسلامی باشد. اما این گروه اخیر با تکیه بر فقه که می توانست ظاهری زیبا و نوآوری داشته باشد توانستند در برخی کشورها به قدرت برسند. هدف آنها فقط اجرای احکام اسلامی است. آنها همچنین توانسته اند در طول این مدت حکومت جدیدی را نیز به جهانیان معرفی کنند. اخوانی ها در این دسته می گنجند که با برخورداری از یک سازمان بین المللی در تمامی کشورهای جهان فعالیت دارند.

 

اين كارشناس مسايل خاورميانه با اشاره به انقلاب اسلامي ايران اضافه كرد: در ايران حكومت بر اساس تحقق يافتن احكام اسلامي بود كه دستاوردش ايجاد نظام ولايت فقيه و برگرفته از فقه اسلامي است. اسلام گرايان در جهان اسلام تجربه‌هاي موجود در جمهوري اسلامي را مشاهده كرده و مورد بررسي قرار دادند و رفته رفته مسائل جديدي را مطرح كردند. بر همين اساس اسلام‌گرايان بر دو گروه تقسيم شدند. اسلام‌گراهاي قديم اجراي احكام اسلامي را تاكيد داشتند اما گروه جديد بر اهداف اسلامي تاكيد داشتند.

 

او در پاسخ به سوالي درباره‌ي تاثير تحولات اخير در جهان عرب و جمهوري اسلامي ايران گفت: اگر نظام‌هاي دموكراتيك در جهان اسلام بر سر كار آيد به نفع جمهوري اسلامي ايران است.

 

هم‌چنين ملازهي،كارشناس ارشد مسائل بين‌الملل در این نشست اعلام كرد:‌ يكي از سوالات اصلي در تحولات اخير در جهان عرب اين است كه واقعيت‌هاي روي داده در مصر و كشورهاي عربي مي‌تواند نيازهاي ملت دنياي عرب را تامين كند. اين درست است كه در اين كشورها جناح اسلامي مي‌تواند در انتخابات پيروز شود اما نكته‌ي اصلي پاسخ‌دهي به نياز مردم است.

 

وي با اشاره به موضع غرب در قبال تحولات اخير در خاورميانه و شمال آفريقا گفت: در جهان اسلام سه الگو توسط انقلاب اسلامي در ايران، جريان سلفي‌ها در عربستان و حزب عدالت و توسعه در تركيه به وجود آمده است. پس از تحولات جهان عرب دنياي غرب تنها بر الگوي تركيه تاكيد مي‌كند. زيرا تجربه‌ي عربستان اين كشور را منتهي به حادثه‌ي 11 سپتامبر كرده و تجربه‌ي ايران باعث ضديت اين كشور با غرب شد. به همين دليل شرايط كنوني بسيار پيچيده بوده و بسيار با احتياط بايد حركت كرد.

 

در ادامه این نشست دکتر غلامعلی خوشرو معاون علمی دانشنامه اسلام معاصر به بیان نظرات خویش در رابطه با تحولات اخیر مصر و نقش اخوان المسلمین ر این ارتباط پرداخت. وی ابتدا با اشاره به تحولات جهان با فروپاشی شوروی سابق اظهار داشت: زمانی‌ که این تحول پیش‌ آمد، بحث آزادی و اقتدار و قدرت گرفتن امریکا و جهان غرب مطرح شد. در همین زمان بود که موضوع گفتگوی تمدن‌ها درمقابل برخورد تمدن‌ها پیش آمد که مسلمانان از این موقیعت استفاده تازه ای می‌کنند و گرایش به اسلام شکل دیگری به خود گرفته است. این گرایش هم بعد هویتی و هم اعتقادی دارد که برای فرهنگ اروپایی و امریکا و همچنین برای حکومت‌هایی که به غرب وابسته هستند، خطری محسوب شده و جنبش‌های اسلامی ممکن است این حکومت‌ها را متزلزل کند. بنابراین بحث کنترل اسلام‌گرایی مطرح شد.

 

وی سپس به بررسی روابط جهان اسلام و غرب پس از حادثه یازده سپتامبر اشاره کرد و گفت در این مرحله طرفین رودر روی هم قرار گرفتند. در نتیجه در دنیا این طور مطرح شد که هر فردی که نام مسلمان دارد گویی بنیادگرا و تروریت است و متاسفانه ترور و خشونت با نام اسلام عجین شد. برهمین اساس جنگی که در افغانستان رخ داد، سبب شد که حتی پس از خروج امریکایی‌ها هم باز منطقه آرام نباشد. این مسایل هم به رشد اسلام‌گرایی کمک کرد و مساله افغانستان، عراق، حزب‌الله درلبنان،‌ اردن و ...

 

غلامعلی خوشرو سپس با اشاره به تغییر رویکرد غرب نسبت به مسلمانان گفت: «غرب پس از مدتی به این فهم رسید که تمامی مسلمانان رادیکال و بنیادگرا نیستند و اسلام حوزه وسیعی دارد که بسیاری از رفتارهای مدنی و دموکراتیک و ارزش‌های انسانی را رعایت می‌کند. غرب به این نتیجه رسید که اگر بیش از این با اسلام جنگ شود، امکان اینکه اسلام بیشتر رادیکال شود تا مدرن بیشتر خواهد بود. بنابراین در این مرحله بود که نوعی تعامل با مسلمانان از سوی غرب آغاز شد.»

 

وی با تشريح تحولات سياسي اجتماعي و مواضع سياست‌خارجي مصر در آستانه‌ي انتخابات در اين كشور گفت: بسياري معتقدند كه اخوان‌المسلمين با ارتش براي از ميدان بيرون كردن نيروهاي سكولار تباني كرده است، در حالي كه بايد گفت: اخوان المسلمين تجربه‌ي هولناك الجزاير و اقدامات خشونت بار نظاميان را دارد. و بسيار محتاط هستند كه چنين اتفاقي پيش نيايد.

 

معاون علمي دانشنامه‌ي اسلام معاصر افزود: در حال حاضر شرايط بسيار حاد و حساس است اميدوارم بدون اين كه شرايط دوباره نظامي و امنيتي شود، مصر قانون اساسي را پيش از انتخابات رياست جمهوري تدوين كند كه البته كار سخت و دشواري است

 

خوشرو تاكيد كرد:‌ نيروي اجتماعي كه در مصر حضور دارد اگر با اراده خود تصميم بگيرد خواهان همان چيزي است كه اخوان المسلمين بر آن تاكيد دارد.

 

وي در پايان گفت:‌ واقعيت جديدي در خاورميانه در حال شكل‌گيري است كه تغييرات زيادي در آن ايجاد مي‌كند.