میرزای شیرازی و لغو قراردادی تجاری که شرایط نفوذ را مهیا می‏ کرد

گروه دانشگاه «خبرگزاری دانشجو، یادداشت دانشجویی* در سال1306 قمری، وقتی ناصر الدین شاه با جمعی از دولت مردان قاجاری برای سومین بار به سیر و سیاحت فرنگستان رفت، نمک گیر پذیرایی میزبانان انگلیسی خود شد.

او پس از بازگشت از سفر در 28 رحب 1308 قمری ( 29 اسفند 1269 شمسی) امتیاز کشت، خرید و فروش تنباکو و توتون سراسر ایران را به یک شرکت انگلیسی به نام شرکت رژی و شخص جرالد تالبوت سرمایه دار معرف انگلیس، واگذار کرد.

به موجب این قرار داد، امتیاز خرید و فروش داخلی دخانیات ایران و صدور آن به خارج، برای مدت 5 سال به شرکت مذکور واگذار شد. به دنبال این قرداد خارجی ها وارد کشور و در اکثر شهر های پراکنده شدند و به بهانه نظارت بر اجرای قرار داد، در امور اجتماعی و فرهنگی کشور دخالت می‏کردند.

با دخالت فرنگیان در مسائل داخلی کشور، کم کم زمزمه هایی از شهر های اصفهان، تهران، شیراز، تبریز، مشهد ، و... ، مبنی بر مخالفت با این موضوع شنیده شد. علمای شیعه شهر های نامبرده، مخالفت خود را به صورت علنی مطرح کردند و نهضتی را برای مقابله با این استعمار شکل دادند.

رهبر شیعیان آن زمان آیت ا... میرزا رضای شیرازی در ابتدا در طی نامه ی به ناصر الدین شاه قاجار در خصوص عواقب قرارد تنباکو تذکر داد، متن نامه بدین شرح است: « عرضه می‏دارد که اجازه مداخله اتباع خارجه در امور داخله مملکت و مخالطه و تودد آنها با مسلمانان و اجرای عمل بانک، تنباکو،توتون، راه آهن و ...، از جهاتی چند، مناف صریح قرآن مجید و نوامیس الهیه و موهن استقلال دولت و مخل نظام مملکت و موجب پریشانی عموم رعیت است»، اما زمانی که با بی اعتنایی شاه و اطرافیانش مواجه می‏شود و ازطرفی نیز دولت قاجار در باب تظاهرات شروع به تهدید عامه مردم کرده ، میرزای شیرازی حکم و فتوای نهایی را صادر می‏کند. « بسم ا... الرحمن الرحیم، الیوم استعمال توتون و تنباکو بای نحو کان فی محاربه با امام زمان عجل ا... تعالی است».

نکته ای که در فتوا وجود دارد نوع خود حکم است. چرا میرزای شیرازی مصرف توتون و تنباکو را در حکم محاربه با امام زمان می‏داند و نه چیزی غیر از آن ؟!.

در رابطه با نوع حکم باید گفت که به فضا و شرایط جامعه آن روز شیعیان و به ویژه ایران، و همچنین به مبانی  ومعارف اسلام باید توجه کرد و باید گفت که آموزه ها و نصایح علمای دین در طول سالیان، اثر گذاشته و ثمر خود را در فتوای تنباکو دیدند.

امین الدوله در خاطرات خود می‏نویسد: « فرنگی مابان، یعنی جوانان بی مبالات زمان نیز که به فرایض و مستحبات دینی اعتقاد و اعتنا نداشتند، به اهل دین و آیین مقدسان تاسی کرده و سیگار و سیگارت نکشیدند. قهوه خانه ها بسته ماند و  و دل تریاکیان شکسته» و اعتماد السلطنه نیز در روزنامه خاطرات خود در رابطه با فضای بعد از فتوا می‏نویسد: « طوری مسئله تنباکو مهم است که حتی اندرون شاه به هیچ وجه نمی‏کشد.

شنیدم شاه فرموده بود به زنان خودش که کی قلیان را حرام کرده است؟ بکِشید ...! یکی از خانم ها عرض کرد: همان کسی که ماها را به شما حلال کرده ...  شاه فرمود: من می‏کِشم، شما هم بکشید...!

یکی از زن ها گفت : تکلیف مردم این نیست که تقلید شما را بکنند.».  امثال این جملات و خاطرات در کتب تاریخی فراوان است، اما آنچه مایه تعجب هر پژوهشگر و جامعه شناس است؛ این است که، چگونه فردی در سامرا فتوا و حکمی صادر و هزاران کیلومتر آن طرف تر تقریبا تمام آحاد یک جامعه آن را اجرا می ‏کنند با وجود اینکه شاه مملکت و رئیس دولت کسی دیگر است؟! و همین عدم درک و فهم این موضوع است که سبب شده تا فِرد هالیدی بنویسد « جهان هنوز حرف جمهوری اسلامی و این ملت بزرگ را نشنیده است.». مسلمانان در هر کجای جهان که باشند، دارای هویتی واحد هستند  و در مقاطع زمانی و تاریخی که ضرورت ایجاد کند، کلمه ملت را اِعلا خواهند کرد.

اولین بارقه و جرقه شکل گیری انقلاب اسلامی ایران از نهضت تحریم تنباکو و با جلوگیری از نفوذ فرنگیان شکل گرفت . آیت ا... میرزا حسن آشتیانی، رهبر نهضت تنباکو در تهران در رابطه با حکم تحریم تنباکو بیان داشته که : « اصل و عمده این منظور ما ( نهضت تنباکو) کوتاه کردن دست خارجی از امور مسلمانان است.» و همچنین آیت ا... آقا نجفی اصفهانی، رهبر نهضت تنباکو در اصفهان، در این باره گفته است « اگر ما آن روز تحریم تنباکو را انجام نمی دادیم، مسلمانان امروز دست به سینه جلوی اجنبی می‏ایستادند » .

یکی از پیامد ها و درس های این واقعه تاریخی این است که پی ببریم دشمن همواره به دنبال نفوذ بوده است و خواهد بود و فقط در بستر زمان کانال ورود آن تغییر می‏کند، گاهی از عرصه فرهنگ، گاهی از عرصه سیاست و گاهی نیز از عرصه اقتصاد و قرار دادهای تجاری وارد می‏شود. میرزای شیرازی با تدبیر و کیاستی که داشت توانست این نفوذ را تشخیص بدهد و آن را خنثی کند.

مقام معظم رهبری درباره اهمیت کار میرازی شیرازی در دیداری که با علما و فضلا  و روحانیون کشور که در تاریخ 26 اردیبهشت ۱۳۸۶ داشته ، فرموده است : « فتوای تحریم تنباکوی میرزای شیرازی هم مبارزه با دستگاه استبدادی سلطنت مطلقه‌ی ناصرالدین‌شاهی بود...، هم مبارزه‌ی با استعمار و نفوذ خارجی­ها در این کشور بود... و هم مبارزه‌ی با غربزدگان بود» . حکمی که میرزا داد در سه عرصه مهم که در بیان رهبر معظم انقلاب اشاره شد، بسیار کارساز بود و همچنین فتوا ایشان زمینه ای را فراهم کرد که نتیجه و عصاره آن در ۲۲ بهمن ۵۷ نمایان شد.

علی سعیدی-فعال دانشجویی

انتشار یادداشت‌های دانشجویی به معنای تایید تمامی محتوای آن توسط «خبرگزاری دانشجو» نیست و صرفاً منعکس کننده نظرات گروه‌ها و فعالین دانشجویی است.