از کلاس درس تا میدان اندیشه؛ چرا رهبر شهید با دانشگاه بی‌تفاوت مخالف بودند؟

به گزارش خبرنگار دانشگاه خبرگزاری دانشجو، رهبر شهید انقلاب، سید علی خامنه‌ای دانشگاه را محیطی زنده، پرتحرک و مبتنی بر تضارب آرا می‌دانستند؛ محیطی که اگر از اندیشه، پرسشگری و مشارکت سیاسی تهی شود، به فضایی سرد و بی‌اثر تبدیل خواهد شد. ایشان در سخنانی صریح درباره نقش سیاست و تفکر در محیط‌های علمی فرمودند: «اگر دانشگاه‌ها بکلی از سیاست دور باشد، خالی از شور و نشاط می‌شود و به محلی برای رشد میکروب‌های خطرناک فکری و رفتاری تبدیل خواهد شد.» 

رهبر انقلاب در این سخنان، از دانشگاهی دفاع کردند که در آن دانشجو اهل تحلیل، نقد، مطالبه‌گری و مسئولیت اجتماعی باشد. از نگاه ایشان، سکوت و بی‌تفاوتی سیاسی نه نشانه آرامش، بلکه علامت رکود فکری است.

ایشان در عین حال هشدار دادند که دانشگاه نباید به میدان سوءاستفاده جناح‌های سیاسی تبدیل شود: «معنای سیاسی شدن دانشگاه‌ها این نیست که مراکز علمی به محلی برای استفاده جریان‌ها و عناصر سیاسی تبدیل شوند.» 

رهبر انقلاب بر این باور بودند که دانشگاه باید استقلال علمی و فکری خود را حفظ کند؛ نه ابزار قدرت‌های سیاسی شود و نه از مسائل جامعه فاصله بگیرد. ایشان همچنین بر ضرورت کرسی‌های آزاداندیشی، گفت‌وگوی علمی و تقویت روحیه پرسشگری در میان دانشجویان تأکید کردند.

از نگاه رهبر انقلاب، تمدن‌سازی بدون دانشگاهی پویا و پرسشگر ممکن نیست و هرگونه خاموش کردن فضای فکری دانشگاه، در نهایت به توقف حرکت علمی کشور منجر خواهد شد.

دانشگاه؛ کارخانه تولید اندیشه

در نگاه رایج، دانشگاه محلی برای آموزش تخصص‌های مختلف و تربیت نیروی انسانی است؛ اما رهبر انقلاب تعریف گسترده‌تری از مأموریت دانشگاه ارائه می‌کنند. از این منظر، دانشگاه پیش از آنکه کارخانه تولید مدرک باشد، کارخانه تولید فکر است.

بسیاری از تحولات بزرگ سیاسی، اجتماعی و علمی جهان از محیط‌های دانشگاهی آغاز شده‌اند. دانشگاه همواره محل طرح پرسش‌های بزرگ، نقد وضعیت موجود و جست‌وجوی راه‌های جدید برای اداره جامعه بوده است. به همین دلیل، حذف عنصر اندیشه‌ورزی از دانشگاه در واقع به معنای تضعیف یکی از مهم‌ترین کارکردهای آن خواهد بود.

چرا بی‌تفاوتی خطرناک است؟

رهبر انقلاب معتقدند دانشجو نمی‌تواند نسبت به مسائل کشور و جهان بی‌تفاوت باشد. دانشگاهی که دانشجویان آن تنها به گذراندن واحدهای درسی و دریافت مدرک فکر کنند، به تدریج روح پویایی خود را از دست می‌دهد.

بی‌تفاوتی سیاسی و اجتماعی به مرور موجب کاهش انگیزه، کاهش مسئولیت‌پذیری و محدود شدن افق فکری نسل دانشگاهی می‌شود. در چنین شرایطی، دانشگاه به جای آنکه محل شکل‌گیری نخبگان اثرگذار باشد، به نهادی صرفاً آموزشی تبدیل خواهد شد.

علم در خلأ متولد نمی‌شود

یکی از نکات مهم در دیدگاه رهبر انقلاب، ارتباط مستقیم میان فضای فکری دانشگاه و تولید علم است. برخلاف تصور برخی که علم را پدیده‌ای جدا از مسائل اجتماعی می‌دانند، بسیاری از نوآوری‌های بزرگ نتیجه مواجهه اندیشمندان با نیازها و چالش‌های واقعی جامعه بوده است.

زمانی که دانشجو درباره اقتصاد، فرهنگ، عدالت، فناوری، محیط زیست یا آینده کشور می‌اندیشد، پرسش‌های جدیدی شکل می‌گیرد و همین پرسش‌ها می‌توانند به تحقیقات و دستاوردهای علمی منجر شوند. به همین دلیل، خشک شدن فضای فکری دانشگاه در نهایت بر روند پیشرفت علمی نیز اثر خواهد گذاشت.

نشاط سیاسی؛ نه حاشیه، بلکه بخشی از هویت دانشگاه

رهبر انقلاب بارها تأکید کرده‌اند که دانشگاه زنده، دانشگاهی است که در آن بحث، نقد، پرسش و مطالبه‌گری وجود داشته باشد. منظور از نشاط سیاسی در این چارچوب، حضور آگاهانه دانشجویان در عرصه مسائل عمومی و مشارکت فکری در سرنوشت جامعه است.

چنین فضایی به دانشجویان کمک می‌کند تا علاوه بر تخصص علمی، قدرت تحلیل، تصمیم‌گیری و مسئولیت‌پذیری اجتماعی را نیز به دست آورند؛ ویژگی‌هایی که برای مدیران و نخبگان آینده کشور ضروری است.

در جهان امروز، قدرت کشورها تنها با منابع طبیعی یا توان نظامی سنجیده نمی‌شود. آنچه آینده ملت‌ها را می‌سازد، توانایی آنها در تولید ایده، فناوری و راه‌حل برای مسائل پیچیده است. دانشگاه در مرکز این فرآیند قرار دارد.

از همین رو، هشدار رهبر انقلاب درباره تبدیل شدن دانشگاه به محیطی بی‌تحرک و بی‌نشاط را می‌توان هشداری درباره آینده کشور نیز دانست؛ زیرا رکود فکری در دانشگاه، دیر یا زود به رکود در عرصه علم، فناوری و مدیریت ملی منجر خواهد شد.

در نگاه رهبر انقلاب، دانشگاه تنها محل آموزش نیست؛ بلکه قلب تپنده اندیشه در جامعه است. به همین دلیل، دور شدن آن از مباحث فکری، سیاسی و اجتماعی به معنای کاهش توان دانشگاه در تولید ایده، تربیت نخبگان و هدایت پیشرفت کشور خواهد بود. دانشگاه زنده، دانشگاهی است که در آن علم و اندیشه در کنار یکدیگر جریان داشته باشند و دانشجویان علاوه بر آموختن، درباره آینده کشور نیز بیندیشند.