اندر احوالات مناظرات داغ این روزها!

گروه دانشگاه «خبرگزاری دانشجو»، منصور رمضان‌‌خانی؛ استاد دانشگاه آزاد اسلامی کرج؛ اهمیت مناظره و گفتگو بر کسى پوشیده نیست. با توجه به آیات قرآن کریم، خداوند در امر آفرینش و هدایت انسان با ملائکه و آدمیان متناسب با موقعیت و شرایط آنان گفتگو کرد و نظر آنان را جویا شد. البته اگر نیک بنگریم، گفتگوى خداوند با فرشتگان و آدمیان را می‌توان از نوع گفتگوهاى ارشادى، تعلیمى و هدایت‏‌گرایانه دانست. پس ناگفته نماند اخلاق گفتگو و آداب مناظره و جدل از دوران آفرینش انسان بوده و بعد از آن، همواره مورد توجه اندیشمندان مختلف بوده است که امروزه ارزش مناظره کمرنگ شده و به جایگاهی چالش برانگیز برای داغ کردن مباحث تبدیل شده است.

« فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أحْسَنَهُ اولئِکَ الَّذینَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ اولئِکَ هُمْ اولُوا اْلأَلْبابِ. (زمر (۳۹): ۱۷ و ۱۸) پس بشارت ده به آن بندگان من که به سخن گوش فرامى‏دهند و بهترین آن را پیروى می‌کنند؛ اینان‏اند که خدایشان راه نموده و اینان‏اند‌‌ همان خردمندان.»

دانشمندان علم اخلاق مناظره را به ‏عنوان یکى از راه‏هاى کشف حقیقت و دست‏یابى به واقعیت معرفى کردند چرا که مناظره با اهدافی چون حق خواهی و روشنگری صورت می‌گیرد. چون گاهى هدف از مناظره، صرفاً غلبه بر طرف مقابل و به کرسى نشاندن سخنِ باطل و نادرست و غیر مستدل خود است؛ که این یکى از بزرگ‏‌ترین و خطرناک‏‌ترین رذایل اخلاقى است.

از آنجا که در کشور ما مناظره تقریبا جا افتاده ومعمولا هر هفته در صدا و سیما راجع به موضوعات مختلف بر گزار می‌شود؛ ما در این نوشتار برانیم به برخى از آداب و آفات مناظره بپردازیم. امید است مقبول افتد.

آداب اخلاقى مناظره‏

هر چیزی در عالم برای به فعلیت رسیدنش دارای آداب خاصی است؛ و مناظره هم از این امر مستثنی نیست که بدین شرح می‌باشد:

تأکید بر نکات مشترک‏

افرادی می‌توانند به مناظره و گفتگو بپردازند که مشترکاتى با یکدیگر داشته باشند وگرنه اگر بر سر هیچ مسئله‏اى با یکدیگر توافق نداشته باشند، هرگز امکان برقرارى گفتگو میان آنان نخواهد بود. بنابراین، به نظر مى‏رسد بهتر است گفتگو بر اساس زمینه‏هاى مشترک آغاز شود.

 فهم موضوع‏

یکى دیگر از شرایط تحقق یک مناظره سازنده و سودمند این است که طرفین مناظره نسبت به موضوع بحث و همه ابعاد و جوانب آن آگاهى کافى داشته باشند. آگاهى پیشین طرفین از موضوع بحث، موجب مى‏شود، دقیقاً بدانند که در صدد اثبات یا نفى چه چیزى هستند.

قرآن کریم، در آیه ۶۶ سوره آل عمران کسانى را که بدون اطلاع از موضوع بحث و حقیقت مسئله به مجادله و بحث می‌‏پردازند، به شدت مذمت کرده است: هان، شما [اهل کتاب‏] همانان هستید که درباره آنچه نسبت به آن دانشى‏داشتید محاجه کردید؛ پس چرا در مورد چیزى که بدان دانشى‏ندارید محاجه مى‏کنید؟ با آنکه خدا مى‏داند و شما نمی‌‏دانید.

 صراحت‏

از دیگر آداب اخلاقى مناظره، «صراحت بیان» و پرهیز از تکلّف و تعارف در گفتار و دورى‏کردن‏ از به کار بردن سخنان کنایه ‏آمیز و چندپهلو و مبهم است. در یک مناظره حق‏‌طلبانه و حق‏‌خواهانه، هرگز نباید از کلمات و سخنانى استفاده شود که تاب تفاسیر متعدد و متنوعى را دارند. مخصوصاً در مواردى که «پاى مصالح اساسى انسان و اجتماع در میان باشد، ناگزیر باید با صراحت سخن گفت تا از تفسیر‌ها و تحلیل‏‌هاى دلخواهانه و نادرست که منطبق بر منافع گروهى یا شخصى است، جلوگیرى شود.»

توجه به گفته و نه گوینده‏

از جمله آداب اخلاقى مناظره و گفتگو که رعایت آن موجب مى‏شود تا مناظره از مسیر درست خارج نشود، این است که طرفین در بحث و گفتگوى خود همواره باید به بررسى ادله و مستندات یکدیگر بپردازند و هرگز نباید اجازه دهند که مسائل حاشیه‏اى چون انگیزه‏خوانى و بیان اهداف و نیات سوء طرف مقابل و امثال آن، در روند گفتگو اخلال ایجاد کنند. به تعبیر دیگر، ادب گفتگو اقتضا مى‏کند که «گفته» و «انگیخته» مورد بررسى و قضاوت قرار گیرد و نه «گوینده» و «انگیزه».

امیرمؤمنان علیه السلام مى‏فرمایند: «به گفته بنگر و نه به گوینده» بهترین شاهد این حقیقت است. آن امام بزرگوار در سخن حکیمانه دیگرى می‌فرماید: حضرت عیسى علیه السلام نیز به پیروان خود چنین توصیه می‌کند: حق را از اهل باطل بگیرید؛ اما باطل را از اهل حق نگیرید؛ ناقدان سخن باشید.

استدلال‏‌ طلبى و حق‏ محورى‏

یکى دیگر از شرایط تحقق گفتگوى سازنده و مناظره سودمند، این است که طرفین گفتگو حقیقتاً قصد پیروى از واقعیت و حقیقت بر اساس مستندات معقول و مقبول داشته باشند. هیچ یک از طرفین نباید به هر قیمتى، در صدد اثبات سخن خود باشد، بلکه هر دو طرف باید بنا را بر پذیرش حق و سخنان مستدل بگذارند، و هرگاه هر کدام از آنان متوجه اشتباه خود شد صادقانه به اشتباهش اعتراف نماید. و هرگز خطاهاى معرفتى و علمى خود را با خطاهاى اخلاقى نپوشاند.

ملایمت‏

یکى دیگر از نکات مهم و تأثیرگذار، که همواره در هر مناظره حق ‏طلبانه‌‏اى باید مورد توجه قرار گیرد، «ملایمت» و نرمى در گفتار و کردار است. کسى که داراى سخن و مدعایى منطقى و مستدل است، چه حاجتى به جار و جنجال و خشونت و تندى دارد؟ سلاح منطق و استدلال متقن، به مراتب، برنده‏‌تر و کارا‌تر از سلاح خشم و غضب است. اصولًا اولین آفت و ضرر خشونت و غضب در گفتار، نصیب خود فرد می‌‏شود. امیرمؤمنان علیه السلام، در این‏باره می‌‏فرماید: «و با او سخنى نرم گویید، شاید که پند پذیرد یا بترسد»

 آفات اخلاقى مناظره‏

عالمان بزرگ اخلاق، آفات اخلاقى بسیارى براى مناظره و گفتگوهاى علمى برشمرده‌‏اند. ما در این نوشتار، در باره دو آفت اخلاقى بزرگ که مى‏توانند روند مناظره را به کلى مختل نماید و در آیات و روایات نیز مورد تحذیر و نکوهش قرار گرفته‏اند، اجمالا بیان می‌کنیم:

 شخصیت ‏زدگى‏

یکى از آفات و آسیب‌‏هاى اخلاقى مناظره‏‌ها و گفتگوهاى علمى، این است که به جاى ذکر دلیل و بیان استدلال براى نظر خود، شخصیت پیشینیان را محور قرار دهیم، و به جاى برخورد منطقى با استدلال‏‌هاى طرف مقابل، به تقلید کورکورانه از گذشتگان و سنت جاهلانه آنان بپردازیم.

در قرآن کریم آیات متعددى در نهى از شخصیت ‏زدگى و تقلید علمى کورکورانه آمده است. و چون به آنان گفته شود: «به سوى آنچه خدا نازل کرده و به سوى پیامبر [ش‏] بیایید»، می‌گویند: «آنچه پدران خود را بر آن یافته‌‏ایم ما را بس است» آیا هر چند پدرانشان چیزى نمی‌دانسته و هدایت نیافته بودند؟ گفتند: «خواه اندرز دهى و خواه از اندرزدهندگان نباشى براى ما یکسان است. این جز شیوه پیشینیان نیست. و ما عذاب نخواهیم شد.» (بقره (۲): ۱۷۰)

مراء یا جدال‌گرى‏

یکى دیگر از بد‌ترین و مخرّب‏‌ترین آفت‏‌هاى مناظره‏‌ها و گفتگوهاى علمى، «جدال و مراء» است. تعریف اصطلاحى آن عبارت است از «پیکار لفظى و ستیزه در کلام، براى چیره ‏شدن بر طرف مقابل و ساکت کردن او»
کسى که داراى روحیه مراء و جدال است، همواره در پى به کرسی ‏نشاندن سخن خود است، هرچند باطل بودن آن براى او آشکار شود. مراء کننده، در حقیقت خبر از خودخواهى، غرور، تکبر و خودپسندى خویشتن می‌‏دهد. او با رفتارش در برابر حق موضع‌‏گیرى کرده و خود را در زمره اهل‏ باطل و حق‏ ستیزان قرار داده است.

امام على علیه السلام در نکوهش مراء و ستیزه‏ جویى علمى می‌‏فرماید: از مراء و دشمنى در گفتار بپرهیزید؛ چراکه این‏ دو، دل‏‌ها را نسبت به برادران بیمار می‌‏کند و دورویى و نفاق بر روى آن‌ها می‌‏روید.